Unieważnienie aktu notarialnego i innej czynności prawnej – kiedy to możliwe?

Kiedy czynność prawna może być nieważna albo skutecznie podważona?

W polskim prawie trzeba odróżnić dwie sytuacje: bezwzględną nieważność czynności prawnej oraz wzruszalność oświadczenia woli. To nie jest to samo.

Bezwzględna nieważność oznacza, że czynność od początku nie wywołuje skutków prawnych. Wynika to m.in. z art. 58 § 1 i § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym nieważna jest czynność sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy, a także czynność sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Nieważność może też wynikać z art. 73 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli ustawa zastrzega dla danej czynności formę szczególną pod rygorem nieważności.

Wzruszalność oznacza natomiast, że czynność co do zasady wywołuje skutki, dopóki uprawniona osoba nie uchyli się skutecznie od skutków prawnych swojego oświadczenia woli. Dotyczy to w szczególności błędu, podstępu i groźby – na podstawie art. 84, art. 86, art. 87 i art. 88 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przy akcie notarialnym dotyczącym podziału majątku najczęściej analizuje się właśnie te przepisy, a nie ogólne twierdzenie, że dokument można „anulować”. W prawie cywilnym zwykle bada się, czy czynność jest nieważna albo czy można uchylić się od jej skutków prawnych.

Najważniejsze podstawy prawne podważenia czynności prawnej

Poniżej są najważniejsze podstawy, które rzeczywiście mają zastosowanie w takich sprawach.

Brak świadomości lub swobody przy podpisywaniu aktu

Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis wskazuje przykładowo chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy albo inne, choćby przemijające, zaburzenie czynności psychicznych.

To jedna z najsilniejszych podstaw podważenia czynności, ale jednocześnie jedna z najtrudniejszych dowodowo. Trzeba wykazać nie zwykłe zdenerwowanie czy presję czasu, lecz taki stan, który rzeczywiście wyłączał świadomość albo swobodę podejmowania decyzji w chwili składania oświadczenia.

W sprawie dotyczącej aktu notarialnego dowodami mogą być w szczególności: dokumentacja medyczna, historia leczenia, zaświadczenia lekarskie, opinia biegłego psychiatry lub psychologa, zeznania świadków obecnych przed i po podpisaniu aktu oraz sama treść aktu i zachowanie stron.

Jeżeli problem dotyczy ograniczonej zdolności do czynności prawnych lub stanu zdrowia jednej ze stron, pomocne może być także omówienie sytuacji takich jak darowizna ubezwłasnowolnionego, bo tam również kluczowe znaczenie ma ocena zdolności i swobody podejmowania decyzji.

Pozorność czynności prawnej

Zgodnie z art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Chodzi o sytuację, w której strony tylko „udają” dokonanie czynności, a w rzeczywistości nie chcą wywołać skutków wynikających z jej treści.

Jeżeli czynność pozorna miała ukryć inną czynność prawną, ważność ocenia się według właściwości tej ukrytej czynności – również na podstawie art. 83 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego.

W sprawach rodzinnych pozorność bywa podnoszona np. wtedy, gdy podział majątku został sporządzony formalnie, ale strony rzeczywiście uzgodniły coś całkiem innego albo dokument miał służyć wyłącznie wykazaniu określonego stanu wobec osób trzecich. Samo niezadowolenie z treści aktu nie oznacza jednak pozorności – potrzebne są dowody, że obie strony godziły się na pozór.

Błąd, podstęp i bezprawna groźba

Błąd reguluje art. 84 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z § 1 w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli. Jeżeli oświadczenie było złożone innej osobie, uchylenie się jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, choćby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością go zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności nieodpłatnej.

Z kolei art. 84 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga, aby był to błąd istotny, czyli taki, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści.

Podstęp reguluje art. 86 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, można uchylić się od skutków prawnych nawet wtedy, gdy błąd nie był istotny albo nie dotyczył treści czynności prawnej. To ważne zaostrzenie odpowiedzialności strony działającej nieuczciwie.

Bezprawna groźba wynika z art. 87 Kodeksu cywilnego. Kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, może uchylić się od skutków prawnych, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać poważnego niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego dla siebie albo innej osoby.

W praktyce przydatne może być też szersze omówienie problemu, czym jest uchylenie się od skutków oświadczenia, bo właśnie taki mechanizm stosuje się przy błędzie, podstępie i groźbie.

Termin na uchylenie się od skutków prawnych

To kluczowa kwestia. Zgodnie z art. 88 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem błędu lub groźby, następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie.

Natomiast art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje terminy zawite:

• w przypadku błędu – uprawnienie wygasa z upływem roku od wykrycia błędu,
• w przypadku groźby – uprawnienie wygasa z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.

Po upływie tych terminów nie można już skutecznie uchylić się od skutków prawnych na tej podstawie. Dlatego zwłoka bywa najczęstszą przyczyną przegranej.

Jeżeli w tle sprawy pojawia się wymuszenie podpisania umowy majątkowej małżeńskiej, pomocny może być także materiał o cofnięciu intercyzy pod przymusem, bo podobnie analizuje się tam problem groźby, nacisku i terminów.

Czy akt notarialny można „unieważnić”?

Potocznie mówi się o unieważnieniu aktu notarialnego, ale z prawnego punktu widzenia chodzi zwykle o jedno z trzech roszczeń lub zarzutów:

• ustalenie, że czynność prawna jest nieważna – np. na podstawie art. 58, art. 73, art. 82 lub art. 83 Kodeksu cywilnego, w związku z art. 189 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli istnieje interes prawny w żądaniu ustalenia,
• złożenie pisemnego oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli – na podstawie art. 88 § 1 Kodeksu cywilnego, a następnie dochodzenie skutków tego uchylenia, jeżeli druga strona to kwestionuje,
• żądanie odpowiedniego rozliczenia lub zwrotu świadczeń, jeżeli czynność była nieważna albo skutecznie wzruszona, z zastosowaniem przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności art. 405 i nast. Kodeksu cywilnego – zależnie od stanu faktycznego.

Samo istnienie aktu notarialnego nie zamyka drogi do sporu sądowego. Notariusz nie przesądza bowiem o tym, że nie mogło dojść do błędu, podstępu, groźby czy stanu wyłączającego świadomość. Forma notarialna zwiększa jednak znaczenie dokumentu i zwykle utrudnia podważenie treści bez mocnych dowodów.

Co trzeba wykazać w sądzie?

W sporze sądowym decydują nie tyle ogólne twierdzenia, ile konkretne fakty i dowody. Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

W zależności od podstawy prawnej trzeba wykazać m.in.:

• przy art. 82 Kodeksu cywilnego – stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji dokładnie w chwili podpisywania aktu,
• przy art. 83 Kodeksu cywilnego – zgodny zamiar stron, że czynność ma charakter pozorny,
• przy art. 84 Kodeksu cywilnego – błąd dotyczący treści czynności oraz jego istotność,
• przy art. 86 Kodeksu cywilnego – podstępne działanie drugiej strony,
• przy art. 87 Kodeksu cywilnego – bezprawną groźbę i realną obawę poważnego niebezpieczeństwa.

Dowodami mogą być: korespondencja, wiadomości, nagrania dopuszczalne procesowo, dokumentacja medyczna, zeznania świadków, projekty umów, rozliczenia finansowe, a niekiedy także opinie biegłych.

Czy sama niekorzystność umowy wystarczy?

Nie. To bardzo ważne. Samo późniejsze przekonanie, że podział majątku był nieopłacalny, niesprawiedliwy albo podpisany zbyt szybko, zwykle nie wystarcza do podważenia czynności prawnej.

Prawo nie pozwala uchylać się od skutków każdej niekorzystnej decyzji tylko dlatego, że po czasie jedna ze stron ocenia ją inaczej. Potrzebna jest konkretna wada oświadczenia woli albo inna podstawa nieważności wskazana w ustawie.

Wyjątkowo znaczenie mogą mieć także zarzuty związane z zasadami współżycia społecznego z art. 58 § 2 Kodeksu cywilnego, ale sądy stosują tę podstawę ostrożnie i zawsze po analizie pełnych okoliczności sprawy.

Jak postąpić krok po kroku?

1. Ustal podstawę prawną – czy chodzi o nieważność z mocy prawa, czy o uchylenie się od skutków prawnych.
2. Sprawdź terminy – zwłaszcza z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego przy błędzie i groźbie.
3. Zabezpiecz dowody – dokumenty, wiadomości, historię leczenia, dane świadków.
4. Złóż pisemne oświadczenie drugiej stronie, jeżeli sprawa dotyczy błędu, podstępu lub groźby.
5. Oceń właściwe powództwo – np. o ustalenie nieważności, o zapłatę, o wydanie rzeczy lub o rozliczenie po bezskuteczności czynności.

Jeżeli akt notarialny dotyczył podziału majątku wspólnego małżonków, trzeba dodatkowo przeanalizować, czy problem dotyczy samej ważności czynności, czy raczej błędnych rozliczeń, pominięcia składników majątku albo wadliwych oświadczeń jednej ze stron.

FAQ

Czy każdy akt notarialny można podważyć?

Nie. Akt notarialny można podważać tylko wtedy, gdy istnieje konkretna podstawa prawna, np. nieważność z art. 58, art. 73, art. 82 albo art. 83 Kodeksu cywilnego lub wada oświadczenia woli z art. 84, art. 86 albo art. 87 Kodeksu cywilnego.

Czy błąd zawsze pozwala uchylić się od skutków umowy?

Nie. Co do zasady musi to być błąd istotny w rozumieniu art. 84 § 2 Kodeksu cywilnego, a przy czynności odpłatnej zwykle trzeba też wykazać warunki z art. 84 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczące drugiej strony.

Ile jest czasu na uchylenie się od skutków prawnych?

Rok od wykrycia błędu albo rok od ustania stanu obawy wywołanego groźbą – zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy trzeba iść od razu do sądu?

Jeżeli chodzi o błąd, podstęp lub groźbę, najpierw składa się drugiej stronie pisemne oświadczenie na podstawie art. 88 § 1 Kodeksu cywilnego. Sąd jest potrzebny wtedy, gdy druga strona kwestionuje skuteczność tego oświadczenia albo gdy trzeba uzyskać formalne rozstrzygnięcie.

Czy niekorzystny podział majątku oznacza nieważność?

Nie. Sama niekorzystność ekonomiczna nie wystarcza. Potrzebna jest konkretna wada prawna czynności lub oświadczenia woli.

Źródła

• art. 6, art. 58, art. 73, art. 82, art. 83, art. 84, art. 86, art. 87, art. 88, art. 405 i nast. ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 189 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego