Niepełnoletni spadkobierca – formalności po testamencie

Czy niepełnoletni może odziedziczyć spadek z testamentu?

Tak. Małoletni może dziedziczyć zarówno z ustawy, jak i z testamentu. Wynika to z art. 926 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Jeżeli spadkodawca sporządził ważny testament i powołał w nim prawnuczkę do całości spadku, to co do zasady ona będzie spadkobierczynią testamentową.

Podstawą powołania konkretnej osoby do spadku w testamencie jest art. 959 Kodeksu cywilnego. Testament powinien jednak spełniać wymogi ważności właściwe dla jego formy, np. testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli testament sporządzono u notariusza, ma formę aktu notarialnego na podstawie art. 950 Kodeksu cywilnego.

Sam testament nie wystarczy jednak do swobodnego dysponowania majątkiem po zmarłym. Zgodnie z art. 1027 Kodeksu cywilnego spadkobierca może wobec osób trzecich wykazać swoje prawa do spadku stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Kto reprezentuje małoletniego spadkobiercę?

Małoletni nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Osoba, która ukończyła 13 lat, ma tylko ograniczoną zdolność do czynności prawnych na podstawie art. 15 Kodeksu cywilnego, a pełną zdolność uzyskuje z chwilą pełnoletności zgodnie z art. 11 Kodeksu cywilnego.

W postępowaniu cywilnym małoletni działa przez przedstawiciela ustawowego. Wynika to z art. 65 § 1 i art. 66 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Przedstawicielami ustawowymi dziecka są co do zasady rodzice, którzy wykonują władzę rodzicielską, na podstawie art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli jeden z rodziców ma wyłączną władzę rodzicielską, to co do zasady on składa wniosek do sądu albo uczestniczy u notariusza w imieniu dziecka. Trzeba jednak uważać na konflikt interesów. Jeżeli rodzic i dziecko mieliby sprzeczne interesy w tej samej sprawie, sąd może ustanowić kuratora dla dziecka. Wynika to z art. 99 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia

Prawo małoletniego do spadku można potwierdzić na dwa sposoby:

• przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 669 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego,
• przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia sporządzany na podstawie art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Wybór trybu zależy od sytuacji rodzinnej i od tego, czy pomiędzy potencjalnymi spadkobiercami nie ma sporu. Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest możliwe tylko wtedy, gdy u notariusza stawią się osoby wymagane przez Prawo o notariacie, złożą zgodne oświadczenia i nie występują przeszkody do sporządzenia aktu. Jeżeli ktoś kwestionuje testament, nie chce stawić się u notariusza albo sprawa wymaga szerszego badania, właściwy będzie sąd.

W sądzie właściwy jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Wynika to z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jakie dokumenty przygotować?

W typowej sprawie po dziadku, który zostawił testament na rzecz prawnuczki, potrzebne będą przede wszystkim:

• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy,
• oryginał testamentu, jeżeli nie znajduje się już w sądzie albo u notariusza,
• odpis aktu urodzenia małoletniej spadkobierczyni,
• dokument potwierdzający, że rodzic działa jako przedstawiciel ustawowy dziecka, np. akt urodzenia dziecka, a przy ograniczeniu albo pozbawieniu władzy drugiego rodzica także właściwe orzeczenie sądu rodzinnego,
• dane spadkobierców ustawowych, którzy dziedziczyliby, gdyby testamentu nie było, np. dzieci spadkodawcy,
• odpisy aktów stanu cywilnego pozwalające wykazać pokrewieństwo uczestników ze spadkodawcą.

Jeżeli spadkodawca był wdowcem i miał jednego syna, ten syn powinien zostać wskazany jako uczestnik postępowania sądowego, ponieważ byłby spadkobiercą ustawowym. Sąd spadku ma obowiązek badać z urzędu, kto jest spadkobiercą, co wynika z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku przez małoletniego

Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. W przypadku małoletniego oświadczenie składa rodzic albo inny przedstawiciel ustawowy.

Jeżeli w tym terminie nie zostanie złożone żadne oświadczenie, spadek jest przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, co wynika z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce dla bezpieczeństwa warto rozważyć wykaz inwentarza albo spis inwentarza, zwłaszcza gdy nie wiadomo, czy zmarły pozostawił długi.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka i co do zasady wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje wyjątek, gdy odrzucenie spadku przez dziecko może nastąpić bez zezwolenia sądu, jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraził zgodę, a czynność następuje łącznie z odrzuceniem spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka. W sprawach testamentowych, w których małoletni jest powołany bezpośrednio do spadku przez spadkodawcę, ten wyjątek zwykle nie będzie miał zastosowania.

Jak ustalić, czy mieszkanie należało do spadkodawcy?

Po uzyskaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia przedstawiciel ustawowy małoletniego może występować o dokumenty dotyczące nieruchomości. Najważniejsze jest ustalenie numeru księgi wieczystej albo dokumentów potwierdzających prawo do lokalu.

W praktyce należy sprawdzić:

• księgę wieczystą mieszkania, jeżeli znany jest jej numer,
• administratora budynku albo wspólnotę mieszkaniową, jeżeli lokal jest we wspólnocie,
• spółdzielnię mieszkaniową, jeżeli chodzi o spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu,
• ewidencję gruntów i budynków prowadzoną przez starostę albo prezydenta miasta na prawach powiatu,
• urząd gminy w zakresie informacji podatkowych, jeżeli spadkodawca płacił podatek od nieruchomości.

Po potwierdzeniu dziedziczenia można złożyć wniosek o wpis małoletniej spadkobierczyni jako właścicielki w księdze wieczystej. Opłata od wniosku o wpis własności nabytej w drodze dziedziczenia wynosi 150 zł na podstawie art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Zarząd odziedziczonym majątkiem dziecka

Rodzice sprawują zarząd majątkiem dziecka na podstawie art. 101 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie oznacza to jednak pełnej swobody w dysponowaniu spadkiem. Zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.

Do czynności wymagających zgody sądu rodzinnego mogą należeć w szczególności: sprzedaż odziedziczonego mieszkania, ustanowienie hipoteki, darowizna, dział spadku obejmujący istotne składniki majątku, zawarcie ugody w sprawie zachowku albo odrzucenie spadku. Ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego, wartości majątku i skutków czynności dla dziecka.

Podatek od spadku po pradziadku

Prawnuczka jest zstępną spadkodawcy. Zstępni należą do osób objętych zwolnieniem podatkowym z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, jeżeli spełnią warunki formalne. Najważniejszym warunkiem jest zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych na formularzu SD-Z2 naczelnikowi właściwego urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy.

Przy dziedziczeniu termin 6 miesięcy liczy się co do zasady od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Wynika to z art. 4a ust. 1 pkt 1 oraz art. 4a ust. 1a ustawy o podatku od spadków i darowizn. W imieniu małoletniej zgłoszenie podpisuje przedstawiciel ustawowy.

Jeżeli zgłoszenie SD-Z2 nie zostanie złożone w terminie, zwolnienie może przepaść, a nabycie spadku będzie opodatkowane według zasad właściwych dla I grupy podatkowej. Kwota wolna dla I grupy podatkowej wynosi 36 120 zł zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Zachowek dla pominiętego syna spadkodawcy

Jeżeli spadkodawca powołał do całości spadku prawnuczkę, jego syn, który dziedziczyłby z ustawy, może mieć roszczenie o zachowek. Podstawą jest art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Jeżeli syn spadkodawcy byłby jedynym spadkobiercą ustawowym, a jest osobą pełnoletnią i zdolną do pracy, jego zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Gdyby był trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosiłby dwie trzecie tego udziału. Wartość zachowku ustala się od wartości czystej spadku, czyli po uwzględnieniu aktywów i długów spadkowych.

Roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zobowiązaną do zapłaty zachowku jest małoletnia spadkobierczyni, ewentualna ugoda, rozłożenie płatności albo zapłata z jej majątku może wymagać oceny pod kątem art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W wyjątkowych sytuacjach osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach obniżenia zachowku. Przewiduje to art. 997¹ Kodeksu cywilnego. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy spadkiem jest mieszkanie, a spadkobierca nie dysponuje gotówką.

FAQ

Czy 16-latek może sam podpisać dokumenty spadkowe?

Nie w pełnym zakresie. Małoletni działa w postępowaniu przez przedstawiciela ustawowego. Wynika to z art. 65 § 1 i art. 66 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce dokumenty podpisuje rodzic wykonujący władzę rodzicielską albo opiekun.

Czy notariusz może załatwić spadek, gdy spadkobierca jest małoletni?

Tak, ale tylko gdy spełnione są warunki z art. 95a i nast. Prawa o notariacie. U notariusza muszą stawić się wymagane osoby, a sprawa nie może być sporna. Małoletniego reprezentuje przedstawiciel ustawowy.

Czy brak oświadczenia oznacza proste przyjęcie spadku przez dziecko?

Nie. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona na zasadach z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy ojciec pominięty w testamencie może żądać zachowku od małoletniej?

Tak, jeżeli należy do osób uprawnionych z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego i nie został skutecznie wydziedziczony. Roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy trzeba zgłosić spadek po pradziadku do urzędu skarbowego?

Tak, jeżeli spadkobierca chce skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny. Prawnuczka jako zstępna może korzystać ze zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale trzeba złożyć SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia postanowienia spadkowego albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Źródła

• art. 11, art. 15, art. 926 § 1, art. 949 § 1, art. 950, art. 959, art. 991 § 1-2, art. 1007 § 1, art. 1015 § 1-2, art. 1025 § 1, art. 1027, art. 1031 § 2 i art. 997¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 65 § 1, art. 66, art. 628, art. 669 i art. 670 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 98 § 1, art. 99 § 1 oraz art. 101 § 1, § 3 i § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie,
• art. 4a ust. 1, art. 4a ust. 1a oraz art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• art. 42 ust. 2 i art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• § 10a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.