Kredyt wspólnika spółki cywilnej – jak zabezpieczyć drugiego wspólnika?

Kredyt prywatny wspólnika a odpowiedzialność drugiego wspólnika

Jeżeli jeden ze wspólników zaciąga kredyt na własną, odrębną działalność gospodarczą i tylko on podpisuje umowę z bankiem, drugi wspólnik spółki cywilnej co do zasady nie staje się dłużnikiem banku. Wynika to z podstawowych zasad prawa zobowiązań: wierzytelność banku obciąża osobę, która zawarła umowę kredytu, poręczyła spłatę albo ustanowiła zabezpieczenie.

Sama okoliczność, że kredytobiorca jest wspólnikiem spółki cywilnej, nie powoduje automatycznej odpowiedzialności pozostałych wspólników za jego prywatny kredyt. Inaczej będzie jednak, jeżeli drugi wspólnik podpisze dokumenty bankowe jako współkredytobiorca, poręczyciel, dłużnik rzeczowy albo osoba przystępująca do długu. Wtedy zakres odpowiedzialności będzie wynikał z konkretnych dokumentów podpisanych z bankiem.

W praktyce bank może badać dochody wspólnika z udziału w spółce cywilnej przy ocenie zdolności kredytowej, ale samo przedstawienie dokumentów finansowych spółki nie oznacza jeszcze, że drugi wspólnik odpowiada za kredyt. Decydujące jest to, kto podpisuje umowę kredytu i zabezpieczenia.

Czy spółka cywilna może sama zaciągnąć kredyt?

Spółka cywilna jest umową wspólników, a nie odrębną osobą prawną. Zgodnie z art. 860 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego, w szczególności przez wniesienie wkładów. Oznacza to, że w obrocie bankowym stronami umowy są wspólnicy, nawet jeżeli kredyt jest określany potocznie jako kredyt dla spółki cywilnej.

Najważniejszy przepis dla odpowiedzialności wspólników to art. 864 Kodeksu cywilnego. Stanowi on, że za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie. Jeżeli więc kredyt zostanie zaciągnięty jako zobowiązanie związane z działalnością spółki cywilnej, bank może dochodzić całości długu od każdego ze wspólników, a nie tylko od tego, który faktycznie korzystał ze środków.

Solidarność dłużników oznacza, zgodnie z art. 366 § 1 Kodeksu cywilnego, że wierzyciel może żądać całości albo części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich albo od każdego z osobna. Jeżeli jeden wspólnik spłaci więcej, niż powinien ponieść w relacji wewnętrznej, może dochodzić rozliczenia od pozostałych na podstawie art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego, chyba że umowa wspólników stanowi inaczej.

Majątek wspólny wspólników spółki cywilnej

Majątek zgromadzony w ramach spółki cywilnej jest objęty szczególną wspólnością łączną wspólników. Zgodnie z art. 863 § 1 Kodeksu cywilnego wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. Zgodnie z art. 863 § 2 Kodeksu cywilnego w czasie trwania spółki wspólnik nie może domagać się podziału wspólnego majątku wspólników.

To ważne przy próbie „dołączenia” majątku spółki do kredytu prywatnego jednego wspólnika. Jeżeli bank chce zabezpieczenia na składniku należącym do majątku wspólnego wspólników, w praktyce wymagana będzie zgoda i udział wszystkich wspólników. Jeden wspólnik nie może samodzielnie obciążyć udziału w majątku wspólnym, ponieważ taki udział w czasie trwania spółki nie istnieje jako zbywalne prawo.

Jeżeli w majątku wspólnym jest nieruchomość, ustanowienie hipoteki wymaga zachowania przepisów o hipotece. Zgodnie z art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece nieruchomość można obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością. Zgodnie z art. 67 tej ustawy do powstania hipoteki potrzebny jest wpis w księdze wieczystej. Oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego wymaga co do zasady formy aktu notarialnego na podstawie art. 245 § 2 Kodeksu cywilnego.

Prowadzenie spraw spółki i reprezentacja przy kredycie

Zgodnie z art. 865 § 1 Kodeksu cywilnego każdy wspólnik jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Zgodnie z art. 865 § 2 Kodeksu cywilnego każdy wspólnik może bez uprzedniej uchwały wspólników prowadzić sprawy, które nie przekraczają zakresu zwykłych czynności spółki. Jeżeli jednak przed zakończeniem takiej sprawy choćby jeden z pozostałych wspólników sprzeciwi się jej prowadzeniu, potrzebna jest uchwała wspólników.

Zaciągnięcie istotnego kredytu, ustanowienie hipoteki, poręczenie długu jednego wspólnika albo obciążenie majątku wspólnego zwykle przekracza zakres zwykłych czynności spółki. Ocena zależy od skali działalności, wartości majątku, kwoty kredytu i postanowień umowy spółki. Zgodnie z art. 866 Kodeksu cywilnego, w braku odmiennej umowy lub uchwały wspólników, każdy wspólnik jest umocowany do reprezentowania spółki w takich granicach, w jakich jest uprawniony do prowadzenia jej spraw.

Dlatego przed podpisaniem jakichkolwiek dokumentów bankowych warto sprawdzić umowę spółki cywilnej. Dobrze skonstruowana umowa powinna wprost wskazywać, że kredyty, pożyczki, poręczenia, hipoteki, zastawy i inne zabezpieczenia wymagają pisemnej zgody wszystkich wspólników.

Porównanie wariantów odpowiedzialności

Jak zabezpieczyć się wobec wspólnika?

Jeżeli drugi wspólnik mimo wszystko ma podpisać dokumenty bankowe albo zgodzić się na wykorzystanie majątku wspólnego, powinien zadbać o zabezpieczenie w relacji wewnętrznej. Taka umowa nie odbierze bankowi praw wynikających z umowy kredytu, ale może ułatwić późniejsze dochodzenie zwrotu od wspólnika, który miał faktycznie spłacać kredyt.

Najczęściej stosowane rozwiązania to:

• pisemna umowa wspólników, w której kredytobiorca zobowiązuje się samodzielnie spłacać kredyt i zwolnić drugiego wspólnika z wszelkich kosztów,
• ustalenie regresu, czyli obowiązku zwrotu wszelkich kwot zapłaconych bankowi przez drugiego wspólnika, wraz z odsetkami i kosztami,
• weksel własny z deklaracją wekslową, jeżeli strony rozumieją jego skutki i prawidłowo określą warunki użycia,
• hipoteka na nieruchomości należącej wyłącznie do kredytobiorcy albo inna realna forma zabezpieczenia majątkowego,
• poręczenie osoby trzeciej, ale tylko wtedy, gdy poręczyciel jest wypłacalny,
• akt notarialny z poddaniem się egzekucji na podstawie art. 777 § 1 pkt 4, pkt 5 albo pkt 6 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, zależnie od treści zobowiązania.

Poręczenie wymaga szczególnej ostrożności. Zgodnie z art. 876 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie, gdyby dłużnik go nie wykonał. Zgodnie z art. 876 § 2 Kodeksu cywilnego oświadczenie poręczyciela powinno być pod rygorem nieważności złożone na piśmie. Jeżeli strony nie ograniczą poręczenia, ryzyko może być bardzo szerokie. Zgodnie z art. 881 Kodeksu cywilnego, w braku odmiennego zastrzeżenia, poręczyciel odpowiada jak współdłużnik solidarny.

Przejęcie długu przez wspólnika

Jeżeli drugi wspólnik został już wpisany jako dłużnik banku, późniejsze „przepisanie” kredytu tylko na jednego wspólnika wymaga zgody banku. Zgodnie z art. 519 § 1 Kodeksu cywilnego osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony. Zgodnie z art. 519 § 2 Kodeksu cywilnego przejęcie długu może nastąpić przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika albo przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela.

Forma jest istotna. Zgodnie z art. 522 Kodeksu cywilnego umowa o przejęcie długu powinna być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności; to samo dotyczy zgody wierzyciela na przejęcie długu. W praktyce bank nie musi zgodzić się na zwolnienie jednego z kredytobiorców, zwłaszcza jeżeli pogorszyłoby to jego zabezpieczenie.

Jeżeli bank nie wyrazi zgody na przejęcie długu, wspólnicy mogą zawrzeć między sobą umowę, że jeden z nich będzie faktycznie spłacał kredyt i zwróci drugiemu wszelkie zapłacone kwoty. Taka umowa wiąże jednak tylko wspólników, a nie bank. Bank nadal może dochodzić należności od osoby, która pozostaje dłużnikiem w umowie kredytowej.

Bankowy tytuł egzekucyjny jest nieaktualny

W starszych opracowaniach można spotkać odwołania do bankowego tytułu egzekucyjnego. Obecnie nie należy na nim opierać analizy ryzyka. Przepisy art. 96-98 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, które regulowały bankowy tytuł egzekucyjny, zostały uchylone z dniem 27 listopada 2015 r. na podstawie ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw.

Współcześnie banki często stosują inne zabezpieczenia, w tym oświadczenia o poddaniu się egzekucji w akcie notarialnym na podstawie art. 777 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Podpisanie takiego aktu może znacznie ułatwić wierzycielowi wszczęcie egzekucji, dlatego wymaga szczególnej ostrożności.

Co wpisać do umowy spółki cywilnej?

Najbezpieczniej zapobiegać problemom jeszcze na etapie umowy spółki cywilnej albo aneksu do niej. Warto wprowadzić postanowienia, które jasno określą, że bez pisemnej zgody wszystkich wspólników nie wolno:

• zaciągać kredytów, pożyczek i leasingów w imieniu wspólników działających w ramach spółki,
• poręczać cudzych zobowiązań, w tym zobowiązań jednego wspólnika,
• ustanawiać hipoteki, zastawu, przewłaszczenia na zabezpieczenie albo cesji wierzytelności z majątku wspólnego,
• składać oświadczeń o poddaniu się egzekucji,
• wykorzystywać majątku, przychodów lub dokumentów spółki do zabezpieczenia prywatnych zobowiązań wspólnika.

W umowie warto też przewidzieć karę umowną za naruszenie tych obowiązków, obowiązek naprawienia szkody, prawo wypowiedzenia umowy spółki z ważnych powodów oraz procedurę rozliczenia, jeżeli jeden ze wspólników wykorzysta majątek wspólny wbrew ustaleniom. Skuteczność konkretnych zapisów zależy od brzmienia całej umowy i okoliczności sprawy.

FAQ

Podsumowanie

Najbezpieczniejsza zasada brzmi: nie podpisywać dokumentów bankowych dotyczących prywatnego kredytu wspólnika, jeżeli nie chce się ponosić odpowiedzialności. Jeżeli bank wymaga zabezpieczenia na majątku wspólnym albo podpisu drugiego wspólnika, należy dokładnie ustalić, czy chodzi o współkredyt, poręczenie, przystąpienie do długu, hipotekę, zastaw czy poddanie się egzekucji.

Jeżeli udział drugiego wspólnika jest konieczny, warto równolegle zawrzeć umowę wewnętrzną ze wspólnikiem, przewidzieć regres, realne zabezpieczenia i możliwie precyzyjnie ograniczyć odpowiedzialność wobec banku. Ostateczny zakres ryzyka zawsze zależy od treści podpisanych dokumentów.

Źródła

• Art. 353¹, art. 366 § 1, art. 376 § 1, art. 519 § 1-2, art. 522, art. 860 § 1, art. 863 § 1-2, art. 864, art. 865 § 1-3, art. 866, art. 876 § 1-2, art. 881 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 777 § 1 pkt 4-6 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 65 ust. 1 i art. 67 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, w zakresie uchylenia przepisów o bankowym tytule egzekucyjnym.
• Ustawa z dnia 25 września 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw.