Opiekun prawny dla starszego wujostwa

Czy siostrzeniec może zostać opiekunem prawnym wujka albo cioci?

Tak, siostrzeniec lub siostrzenica mogą zostać ustanowieni opiekunem osoby dorosłej, ale nie następuje to na podstawie samej umowy rodzinnej ani decyzji urzędu. Opiekun prawny jest ustanawiany przez sąd opiekuńczy dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie. Wynika to z art. 13 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny oraz z art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Sam podeszły wiek, choroba, demencja albo trudności w codziennym funkcjonowaniu nie powodują automatycznie utraty zdolności do czynności prawnych. Zgodnie z art. 11 Kodeksu cywilnego pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności, a zgodnie z art. 10 § 1 Kodeksu cywilnego pełnoletnim jest ten, kto ukończył 18 lat. Osoba dorosła zachowuje tę zdolność, dopóki sąd nie orzeknie ubezwłasnowolnienia.

Jeżeli wujek z powodu głębokiej demencji nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, podstawą prawną ubezwłasnowolnienia całkowitego może być art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli ciocia rozumie swoje sprawy, ale potrzebuje pomocy w ich prowadzeniu, ubezwłasnowolnienie może być nieproporcjonalne; wtedy należy rozważyć pełnomocnictwo, kuratora dla osoby z niepełnosprawnością lub usługi pomocy społecznej.

Zobacz również: praktyczne omówienie spraw o hub ubezwłasnowolnienia.

Pełnomocnictwo zamiast opiekuna prawnego

Jeżeli ciocia albo wujek są jeszcze w stanie świadomie złożyć oświadczenie woli, mogą udzielić pełnomocnictwa. Podstawą jest art. 98 Kodeksu cywilnego, który przewiduje pełnomocnictwo ogólne, rodzajowe albo do poszczególnej czynności. Zgodnie z art. 99 § 2 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo ogólne powinno być udzielone na piśmie pod rygorem nieważności.

W sprawach administracyjnych, na przykład przed ośrodkiem pomocy społecznej, pełnomocnik może działać na podstawie art. 32 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. W praktyce warto przygotować osobne pełnomocnictwo do kontaktów z OPS, ZUS, bankiem, dostawcami mediów oraz placówkami medycznymi. Sprawy bankowe i czynności dotyczące nieruchomości często wymagają szczególnej formy pełnomocnictwa, czasem aktu notarialnego.

Pełnomocnictwo nie zastępuje jednak opiekuna prawnego tam, gdzie osoba nie rozumie już znaczenia czynności albo sprzeciwia się działaniom niezbędnym dla ochrony jej życia i zdrowia. Nie daje też pełnomocnikowi prawa do dowolnego decydowania o zamieszkaniu osoby starszej wbrew jej woli.

Ubezwłasnowolnienie całkowite, częściowe i kurator - czym się różnią?

W sprawach osób starszych najczęściej rozważa się trzy rozwiązania: ubezwłasnowolnienie całkowite, ubezwłasnowolnienie częściowe albo kuratora dla osoby z niepełnosprawnością. Wybór zależy od stanu zdrowia, stopnia rozeznania i realnych potrzeb danej osoby.

Kurator z art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może być przydatny, gdy osoba starsza współpracuje i potrzebuje pomocy w określonych sprawach, na przykład urzędowych lub finansowych. Jeżeli jednak wujek nie rozpoznaje osób, nie rozumie znaczenia decyzji i nie jest w stanie samodzielnie ocenić ryzyka, konieczne może być postępowanie o ubezwłasnowolnienie.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy właściwy według miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania - według miejsca jej pobytu. Wynika to z art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć: małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Siostrzeniec i siostrzenica nie są wymienieni w tym przepisie, dlatego co do zasady nie mogą samodzielnie skutecznie złożyć wniosku jako wnioskodawcy.

Nie oznacza to bezradności. Osoba faktycznie opiekująca się wujostwem może pisemnie zawiadomić prokuratora o potrzebie wystąpienia z wnioskiem. Prokurator może działać w sprawach cywilnych na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli albo interesu społecznego. Można także zawiadomić sąd opiekuńczy, czyli wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego, o potrzebie ochrony osoby nieporadnej.

Do zawiadomienia warto dołączyć dokumenty medyczne, informacje od lekarza rodzinnego, pielęgniarki środowiskowej, OPS, notatki z interwencji, opis codziennego funkcjonowania oraz dane osób, które mogą potwierdzić stan chorego. Wniosek o ubezwłasnowolnienie powinien uprawdopodobniać zaburzenia psychiczne, a art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga dołączenia odpowiedniego świadectwa lekarskiego, opinii psychologa albo zaświadczenia z poradni leczenia uzależnień - zależnie od przyczyny ubezwłasnowolnienia.

Jak przebiega postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Postępowanie nie polega wyłącznie na analizie dokumentów. Sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, co wynika z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli stan zdrowia nie pozwala na stawienie się w sądzie, wysłuchanie może odbyć się w miejscu pobytu tej osoby.

W sprawie przeprowadza się dowód z opinii biegłych. Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, której dotyczy wniosek, powinna być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa oraz psychologa. Opinia ma odpowiedzieć przede wszystkim na pytanie, czy dana osoba może kierować swoim postępowaniem albo czy potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw.

Jeżeli ochrona osoby lub jej majątku jest pilna, sąd prowadzący sprawę o ubezwłasnowolnienie może ustanowić doradcę tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jest to rozwiązanie na czas trwania sprawy, przydatne na przykład wtedy, gdy trzeba pilnie zabezpieczyć świadczenia, rachunki, leczenie lub miejsce pobytu osoby chorej.

Obowiązki opiekuna prawnego

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym opiekuna ustanawia sąd opiekuńczy. Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekunem osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie powinien być przede wszystkim jej małżonek, a w braku małżonka - ojciec lub matka, jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie. Jeżeli takie osoby nie mogą lub nie powinny pełnić funkcji, sąd może ustanowić inną odpowiednią osobę, w tym krewnego z dalszej rodziny.

Kandydat na opiekuna musi dawać rękojmię należytego wykonywania obowiązków. Przeszkody do ustanowienia opiekunem wynikają między innymi z art. 148 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który wyłącza osoby niemające pełnej zdolności do czynności prawnych albo pozbawione praw publicznych.

Opiekun nie staje się właścicielem majątku podopiecznego i nie może dowolnie rozporządzać jego pieniędzmi. Zgodnie z art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką, podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego. Na ważniejsze sprawy dotyczące osoby lub majątku potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dotyczy to zwykle sprzedaży nieruchomości, zaciągania zobowiązań, istotnych decyzji majątkowych, a często także decyzji o zmianie miejsca pobytu.

Opiekun powinien także sporządzić inwentarz majątku, jeżeli sąd tego wymaga, a obowiązek ten wynika z art. 160 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może żądać sprawozdań z opieki oraz rachunków z zarządu majątkiem; podstawę stanowi art. 166 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zobacz również: podobne problemy opisuje artykuł opiekun chorego rodzica.

Czy opiekun może zdecydować o umieszczeniu osoby z demencją w DPS?

Jeżeli osoba starsza wyraża zgodę na dom pomocy społecznej, procedura jest przede wszystkim administracyjna. Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

Decyzję o skierowaniu do DPS i decyzję ustalającą opłatę za pobyt wydaje organ gminy właściwej dla osoby kierowanej, co wynika z art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli nie ma wolnych miejsc, stosuje się art. 59 ust. 3 tej ustawy, zgodnie z którym osobę powiadamia się o wpisaniu na listę oczekujących oraz o przewidywanym terminie oczekiwania.

Jeżeli osoba z demencją sprzeciwia się umieszczeniu w DPS albo nie jest w stanie świadomie wyrazić zgody, sprawa jest bardziej skomplikowana. Art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej przewiduje zawiadomienie sądu opiekuńczego, a w określonych sytuacjach prokuratora, gdy osoba bezwzględnie wymagająca pomocy albo jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na umieszczenie w domu pomocy społecznej. Dodatkowo art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego pozwala na wystąpienie do sądu opiekuńczego w sprawie przyjęcia do DPS bez zgody osoby, o której mowa w art. 38 tej ustawy, jeżeli brak opieki zagraża jej życiu.

Opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie może podejmować działania w celu skierowania do DPS, ale przy ważnych decyzjach powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Bez takiego zabezpieczenia prawnego przeniesienie osoby starszej wbrew jej woli może rodzić poważne ryzyko, w tym zarzut bezprawnego pozbawienia wolności z art. 189 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, jeśli doszłoby do faktycznego przetrzymywania osoby bez podstawy prawnej.

Koszty pobytu w domu pomocy społecznej

Pobyt w DPS jest odpłatny. Zasady ustalania odpłatności określają art. 60 i art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy opłatę wnoszą w kolejności: mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Siostrzeńcy, bratanek, siostrzenica albo dalsza rodzina co do zasady nie są wymienieni w art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej jako osoby ustawowo zobowiązane do ponoszenia opłat. Należy jednak bardzo ostrożnie podpisywać jakiekolwiek oświadczenia, porozumienia lub umowy dotyczące odpłatności. Podpis pod dokumentem może mieć znaczenie cywilnoprawne, nawet jeżeli obowiązek nie wynika bezpośrednio z ustawy.

Jeżeli organ żąda opłat od osób ustawowo zobowiązanych, możliwe jest ubieganie się o zwolnienie częściowe albo całkowite na podstawie art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej, jeżeli zachodzą wskazane w tych przepisach okoliczności, na przykład trudna sytuacja rodzinna, zdrowotna lub majątkowa. Szerzej ten temat omawia materiał o zwolnienie z opłat DPS.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Sprawdź, czy starsza osoba może jeszcze udzielić pełnomocnictwa. Jeżeli tak, przygotuj pełnomocnictwa do konkretnych spraw oraz upoważnienia do kontaktu z placówkami medycznymi i urzędami.
2. Zawiadom OPS lub centrum usług społecznych. Opisz sytuację, poproś o wywiad środowiskowy, usługi opiekuńcze, pielęgniarkę środowiskową, asystenta lub informację o procedurze DPS.
3. Zbieraj dokumenty. Przydatne są zaświadczenia lekarskie, dokumentacja leczenia, informacje o zagrożeniach w domu, rachunkach, braku samoobsługi i incydentach związanych z demencją.
4. Jeżeli nie jesteś uprawniony do wniosku o ubezwłasnowolnienie, złóż zawiadomienie do prokuratora. Wskaż, że działasz jako osoba faktycznie opiekująca się chorym i że zachodzi potrzeba ochrony osoby oraz jej majątku.
5. Rozważ kandydaturę na opiekuna. W piśmie do prokuratora albo sądu opiekuńczego możesz wskazać, że jesteś gotów pełnić funkcję opiekuna, opisać swoje relacje z chorym, możliwości czasowe i dotychczasową opiekę.

Jeżeli mieszkasz daleko albo za granicą, tym bardziej warto działać pisemnie, zachowywać potwierdzenia nadania i organizować lokalne wsparcie. Praktyczne warianty omawia artykuł opieka z zagranicy.

FAQ

Źródła

• art. 10 § 1, art. 11, art. 13 § 1-2, art. 16 § 1, art. 98, art. 99 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
• art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 547 § 1, art. 548 § 1, art. 552 § 1, art. 553 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego
• art. 148 § 1, art. 155 § 1, art. 156, art. 160 § 1, art. 166 § 1, art. 175, art. 176, art. 181 § 1, art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 32 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego
• art. 54 ust. 1 i 4, art. 59 ust. 1 i 3, art. 60, art. 61 ust. 1, art. 64, art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 38 i art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• art. 189 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny