Ubezwłasnowolnienie a zajęcie komornicze emerytury

Czy ubezwłasnowolnienie zdejmie zajęcie komornicze z emerytury?

Nie. Samo postanowienie o ubezwłasnowolnieniu ojca nie powoduje automatycznego umorzenia egzekucji ani zwolnienia emerytury spod zajęcia. Jeżeli wierzyciel uzyskał tytuł wykonawczy, na przykład prawomocny nakaz zapłaty z klauzulą wykonalności, komornik ma obowiązek prowadzić egzekucję zgodnie z tym tytułem.

Wynika to z art. 804 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym organ egzekucyjny nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Oznacza to, że argument, iż ojciec był chory, nie rozumiał umów albo działał nieracjonalnie, trzeba podnosić przede wszystkim wobec wierzyciela albo przed sądem, a nie wyłącznie u komornika.

Ubezwłasnowolnienie może jednak pomóc na przyszłość: po ustanowieniu opiekuna albo kuratora łatwiej zabezpieczyć interesy ojca, kontrolować korespondencję sądową, odbierać pisma, reagować na nowe nakazy zapłaty i prowadzić sprawy majątkowe w sposób zgodny z interesem osoby chorej.

Na czym polega ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe?

Ubezwłasnowolnienie całkowite może dotyczyć osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Tak stanowi art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może dotyczyć osoby pełnoletniej, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Podstawą jest art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę na podstawie art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy, co wynika z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Złożyć go mogą osoby wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, między innymi małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek dotyczy. W toku postępowania sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, na zasadach z art. 547 Kodeksu postępowania cywilnego, a w razie potrzeby może ustanowić doradcę tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Zobacz również:
ubezwłasnowolnienie i obowiązki opiekuna | opiekun chorego rodzica | ubezwłasnowolnienie po udarze

Wpływ ubezwłasnowolnienia na stare umowy i długi

Najważniejsze jest rozróżnienie dwóch sytuacji: umów zawartych przed ubezwłasnowolnieniem oraz czynności podejmowanych po ubezwłasnowolnieniu.

Jeżeli ojciec zawierał umowy przed prawomocnym ubezwłasnowolnieniem, to co do zasady był osobą mającą pełną zdolność do czynności prawnych. Takich umów nie unieważnia sam późniejszy wyrok lub postanowienie o ubezwłasnowolnieniu. Można jednak badać, czy w chwili podpisywania konkretnej umowy ojciec znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Podstawą jest art. 82 Kodeksu cywilnego: nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis wskazuje w szczególności chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy albo inne, choćby przemijające, zaburzenie czynności psychicznych. W praktyce potrzebna jest dokumentacja medyczna, historia leczenia, opinie lekarzy, zeznania świadków oraz analiza dat zawierania umów.

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym czynność prawna dokonana przez taką osobę jest nieważna na podstawie art. 14 § 1 Kodeksu cywilnego. Wyjątek dotyczy umów należących do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, które stają się ważne z chwilą wykonania, o ile nie pociągają za sobą rażącego pokrzywdzenia osoby niezdolnej do czynności prawnych. Wynika to z art. 14 § 2 Kodeksu cywilnego.

Po ubezwłasnowolnieniu częściowym osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Zgodnie z art. 17 Kodeksu cywilnego do ważności czynności, przez którą zaciąga zobowiązanie albo rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Skutki umowy zawartej bez wymaganej zgody reguluje art. 18 Kodeksu cywilnego.

Co zrobić, jeżeli egzekucja już trwa?

Jeżeli ZUS potrąca część emerytury na podstawie zajęcia komorniczego, trzeba ustalić, jaki jest tytuł wykonawczy. Należy poprosić komornika o informację, na podstawie jakiego orzeczenia, nakazu zapłaty, aktu notarialnego albo innego tytułu prowadzi egzekucję, kto jest wierzycielem i jaka jest sygnatura sprawy. Taka informacja pozwala ocenić, czy możliwe jest jeszcze zaskarżenie orzeczenia, przywrócenie terminu, powództwo przeciwegzekucyjne albo negocjacje z wierzycielem.

Nieważność umowy z powodu choroby ojca

Jeżeli umowa została podpisana w czasie, gdy ojciec nie był w stanie świadomie albo swobodnie podjąć decyzji, można powołać się na art. 82 Kodeksu cywilnego. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że ojciec chorował albo był osobą starszą. Trzeba wykazać, że w konkretnym dniu i przy konkretnej czynności stan zdrowia wyłączał świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

W praktyce warto zebrać:

• dokumentację medyczną z okresu zawierania umów, w tym rozpoznania neurologiczne, psychiatryczne, geriatryczne albo karty informacyjne ze szpitala,
• zaświadczenia lekarzy prowadzących i wyniki badań dotyczące funkcji poznawczych, pamięci, demencji albo innych zaburzeń,
• umowy, harmonogramy rat, wezwania do zapłaty, pisma od firm pożyczkowych lub sprzedawców,
• korespondencję sądową i komorniczą, zwłaszcza daty doręczeń,
• świadków, którzy widzieli zachowanie ojca w okresie podpisywania umów.

Jeżeli sprawa nie jest jeszcze zakończona prawomocnym orzeczeniem, zarzut nieważności z art. 82 Kodeksu cywilnego należy podnieść w odpowiedzi na pozew, sprzeciwie od nakazu zapłaty albo zarzutach od nakazu zapłaty. Jeżeli tytuł wykonawczy już istnieje, sytuacja jest trudniejsza, ponieważ nie zawsze można ponownie badać wszystkie okoliczności, które mogły być podniesione w poprzednim procesie.

Sprzeciw od nakazu zapłaty i przywrócenie terminu

Jeżeli przeciwko ojcu wydano nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, sprzeciw wnosi się co do zasady w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu, zgodnie z art. 502 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli był to nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, zarzuty wnosi się w terminie dwóch tygodni od doręczenia, co wynika z art. 493 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W elektronicznym postępowaniu upominawczym sprzeciw składa się na zasadach określonych w art. 505³⁶ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli termin upłynął, ale ojciec nie mógł działać bez swojej winy, można rozważyć przywrócenie terminu. Podstawą jest art. 168 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek trzeba wnieść w ciągu tygodnia od ustania przyczyny uchybienia terminu, co wynika z art. 169 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Równocześnie trzeba dokonać czynności procesowej, czyli na przykład złożyć sprzeciw lub zarzuty. W takich sprawach kluczowe jest udowodnienie, dlaczego ojciec realnie nie był w stanie odebrać, zrozumieć i zaskarżyć pisma.

Powództwo przeciwegzekucyjne przeciwko tytułowi wykonawczemu

Jeżeli egzekucja trwa, a tytuł wykonawczy istnieje, jednym z możliwych narzędzi jest powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. Reguluje je art. 840 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Dłużnik może żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub części albo jego ograniczenia między innymi wtedy, gdy przeczy zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności, albo gdy po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie powodujące wygaśnięcie zobowiązania albo niemożność jego egzekwowania.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Jeżeli tytułem jest prawomocne orzeczenie sądu, nie zawsze można w powództwie z art. 840 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego powtarzać zarzuty, które powinny być podniesione w poprzednim postępowaniu. Dlatego każdorazowo trzeba sprawdzić treść tytułu, daty doręczeń, przebieg sprawy sądowej oraz to, czy zarzut nieważności umowy był możliwy do zgłoszenia wcześniej.

Wniosek do wierzyciela o cofnięcie egzekucji

Praktycznym działaniem może być pismo do wierzyciela, w którym opisuje się stan zdrowia ojca, wskazuje art. 82 Kodeksu cywilnego, dołącza dokumentację medyczną i wnosi o cofnięcie wniosku egzekucyjnego, zawarcie ugody albo umorzenie części długu. Jeżeli wierzyciel złoży wniosek o umorzenie egzekucji, komornik umarza postępowanie na podstawie art. 825 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Nie jest to jednak środek przymusowy wobec wierzyciela. Wierzyciel może odmówić, szczególnie jeżeli dysponuje prawomocnym tytułem wykonawczym. Mimo to w sprawach osób starszych i chorych warto podjąć próbę, zwłaszcza gdy dokumentacja medyczna jest mocna, a umowy budzą wątpliwości co do uczciwości lub rzetelności ich zawarcia.

Granice potrąceń z emerytury przez ZUS

ZUS dokonuje potrąceń z emerytur i rent na podstawie art. 139 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Granice potrąceń określa art. 140 tej ustawy, a kwoty wolne od potrąceń art. 141 tej ustawy.

Co do zasady przy egzekucji należności innych niż alimentacyjne potrącenia z emerytury są ograniczone do 25% świadczenia, zgodnie z art. 140 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dla świadczeń alimentacyjnych limit jest wyższy i wynosi do 60% świadczenia, na podstawie art. 140 ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Ustawa przewiduje także kwoty wolne od potrąceń, w szczególności w art. 141 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Kwoty te podlegają zmianom wraz z waloryzacją świadczeń.

Jeżeli potrącenia wydają się zbyt wysokie, należy sprawdzić, czy chodzi o długi alimentacyjne, niealimentacyjne, należności wobec organów publicznych, odpłatność za pobyt w placówce albo zbieg kilku potrąceń. Od rodzaju należności zależą limity. W razie wątpliwości można żądać od ZUS wyjaśnienia sposobu obliczenia potrąceń, a wobec czynności komornika przysługuje skarga z art. 767 Kodeksu postępowania cywilnego.

Rola opiekuna prawnego po ubezwłasnowolnieniu

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna. Zakres opieki nad osobą i majątkiem wynika z art. 155 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką, z zastrzeżeniem nadzoru sądu opiekuńczego. W ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku opiekun powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Opiekun może więc występować w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej, odbierać korespondencję, składać pisma, kontaktować się z wierzycielami, pilnować terminów i podejmować działania w sprawach majątkowych. Nie oznacza to jednak, że opiekun może samodzielnie unieważnić stare umowy albo nakazać komornikowi zdjęcie zajęcia. Do tego potrzebna jest odpowiednia podstawa prawna, decyzja wierzyciela albo orzeczenie sądu.

FAQ

Czy po ubezwłasnowolnieniu komornik musi zdjąć zajęcie z emerytury?

Nie. Komornik działa na podstawie tytułu wykonawczego i art. 804 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego nie pozwala mu badać zasadności długu. Zajęcie może ustać na przykład po spłacie długu, umorzeniu egzekucji na wniosek wierzyciela albo po skutecznym podważeniu tytułu.

Czy choroba ojca wystarczy do unieważnienia umowy?

Nie zawsze. Art. 82 Kodeksu cywilnego wymaga wykazania, że w chwili składania oświadczenia woli ojciec był w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji. Potrzebne są dowody dotyczące konkretnej daty i konkretnej umowy.

Czy można jeszcze złożyć sprzeciw od nakazu zapłaty?

To zależy od daty i sposobu doręczenia nakazu. W postępowaniu upominawczym termin wynosi co do zasady dwa tygodnie od doręczenia nakazu zgodnie z art. 502 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli termin minął bez winy ojca, można analizować wniosek o przywrócenie terminu na podstawie art. 168 § 1 i art. 169 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy opiekun prawny może sam umorzyć długi ojca?

Nie. Opiekun może reprezentować osobę ubezwłasnowolnioną i podejmować działania prawne, ale nie może jednostronnie umorzyć długu wobec wierzyciela. Może natomiast negocjować z wierzycielem, składać pisma procesowe i w razie potrzeby występować do sądu.

Czy ZUS może potrącać całą emeryturę?

Nie. Potrącenia z emerytury podlegają limitom z art. 139-141 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dla długów niealimentacyjnych zasadniczy limit potrącenia wynosi 25% świadczenia, a dla alimentów do 60%, z uwzględnieniem szczegółowych kwot wolnych i rodzaju należności.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji ubezwłasnowolnienie ojca jest uzasadnione przede wszystkim po to, aby chronić go na przyszłość i umożliwić opiekunowi legalne prowadzenie jego spraw. Nie spowoduje jednak automatycznie zdjęcia zajęć komorniczych z emerytury. Aby realnie zatrzymać albo ograniczyć egzekucję, trzeba ustalić podstawę długu, sprawdzić tytuły wykonawcze, terminy doręczeń, rodzaj potrąceń w ZUS oraz możliwość powołania się na nieważność umów z art. 82 Kodeksu cywilnego.

Najrozsądniejsza kolejność działań to: uzyskać od komornika dane tytułów wykonawczych, zebrać dokumentację medyczną, sprawdzić akta sądowe, ocenić możliwość zaskarżenia lub przywrócenia terminu, a równolegle wystąpić do wierzycieli z wnioskiem o cofnięcie egzekucji albo ugodę. Jeżeli istnieją mocne dowody, można rozważyć powództwo przeciwko wierzycielowi, ale jego podstawa zależy od tego, jak powstał konkretny tytuł wykonawczy.

Źródła

• art. 13, art. 14, art. 16, art. 17, art. 18 i art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 493 § 1, art. 502 § 1, art. 505³⁶ § 1, art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 547, art. 548 § 1, art. 767, art. 804 § 1, art. 825 pkt 1 i art. 840 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 155 § 1 i art. 156 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 139, art. 140 i art. 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.