Samochód po śmierci współwłaściciela – co zrobić?

Śmierć współwłaściciela samochodu a udział w pojeździe

Jeżeli ojciec był współwłaścicielem samochodu w 10%, to po jego śmierci ten udział nie znika i nie przechodzi automatycznie na pozostałych współwłaścicieli. Zgodnie z art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.

W praktyce oznacza to, że 10% udziału w samochodzie staje się składnikiem spadku po ojcu. Żeby ustalić, kto może rozporządzać tym udziałem, trzeba ustalić krąg spadkobierców. Może to nastąpić przez sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Istotne jest przy tym, że art. 1027 Kodeksu cywilnego stanowi, iż wobec osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może wykazać swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym. Dlatego przy sprzedaży auta, przerejestrowaniu pojazdu albo późniejszym sporze sam fakt pokrewieństwa ze zmarłym zwykle nie wystarczy.

Odrzucenie spadku po zadłużonym ojcu

Jeżeli spadek po ojcu jest zadłużony, spadkobiercy mogą go odrzucić. Termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Brak oświadczenia w tym terminie nie oznacza obecnie prostego przyjęcia spadku bez ograniczenia odpowiedzialności. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nadal jednak taka osoba pozostaje spadkobiercą, a więc może być potrzebna przy rozporządzaniu udziałem w samochodzie.

Skuteczne odrzucenie spadku powoduje natomiast skutek z art. 1020 Kodeksu cywilnego: osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Wtedy do dziedziczenia mogą dojść jej zstępni, czyli na przykład dzieci. Jeżeli wśród kolejnych spadkobierców są małoletni, zasady odrzucenia spadku w ich imieniu trzeba ocenić dodatkowo na podstawie art. 101 § 3 i § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W części przypadków potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego, a w części typowych sytuacji przepis przewiduje wyjątek, zwłaszcza gdy dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i drugi rodzic posiadający władzę rodzicielską wyraża zgodę.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy z kręgu rodziny skutecznie odrzucą spadek, ostatecznym spadkobiercą może być gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa. Wynika to z art. 935 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1023 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku, a spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy można odkupić 10% udziału w samochodzie przed zakończeniem sprawy spadkowej?

Co do zasady odkupić udział można tylko od osoby, która jest uprawniona do rozporządzania tym udziałem. Jeżeli członek rodziny zamierza odrzucić spadek, nie powinien sprzedawać Panu udziału po zmarłym, bo po skutecznym odrzuceniu spadku jest traktowany tak, jakby spadkobiercą nigdy nie był. Podstawą jest art. 1020 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli natomiast dana osoba przyjęła spadek albo upłynął jej termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego i doszło do przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, może rozporządzać prawami spadkowymi, ale trzeba pamiętać o formie i skutkach takiej czynności. Sprzedaż spadku albo udziału w spadku po jego przyjęciu wymaga formy aktu notarialnego zgodnie z art. 1051 i art. 1052 § 3 Kodeksu cywilnego.

Inaczej wygląda rozporządzenie udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku, na przykład w samochodzie. Art. 1036 Kodeksu cywilnego przewiduje, że spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. Bez takiej zgody rozporządzenie może być bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia pozostałych spadkobierców wynikające z działu spadku. W praktyce przy samochodzie oznacza to duże ryzyko, jeżeli nie ma zgody wszystkich spadkobierców i dokumentów spadkowych.

Czy można sprzedać cały samochód bez ustalonego spadkobiercy?

Sprzedaż całego samochodu jest rozporządzeniem całą rzeczą wspólną. Zgodnie z art. 199 Kodeksu cywilnego do rozporządzania rzeczą wspólną oraz do innych czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli. Po śmierci jednego współwłaściciela w jego miejsce wchodzą spadkobiercy, ale trzeba ustalić, kto nimi ostatecznie jest.

Jeżeli nie wiadomo, kto dziedziczy po ojcu, sprzedaż całego auta osobie trzeciej będzie dla kupującego i sprzedających obarczona poważnym ryzykiem. Kupujący może nie uzyskać pełnego prawa własności, urząd może żądać dokumentów potwierdzających następstwo prawne po zmarłym, a rzeczywisty spadkobierca może później kwestionować rozporządzenie udziałem.

Można natomiast sprzedać własny udział w samochodzie. Art. 198 Kodeksu cywilnego stanowi, że każdy ze współwłaścicieli może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych współwłaścicieli. Jeżeli więc posiada Pan 80% udziału w samochodzie, może Pan zbyć ten udział. Trzeba jednak liczyć się z tym, że nabywca udziału w pojeździe, którego pozostała część należy do nieustalonych spadkobierców, będzie trudny do znalezienia.

Co zrobić, gdy postępowanie spadkowe będzie trwało długo?

Jeżeli rodzina kolejno odrzuca spadek, sprawa rzeczywiście może się wydłużyć. Mimo to warto dążyć do możliwie szybkiego ustalenia, kto jest następcą prawnym zmarłego współwłaściciela. Jeżeli wszyscy zainteresowani są zgodni i mają wymagane dokumenty, notarialny akt poświadczenia dziedziczenia bywa szybszy niż postępowanie sądowe. Jeżeli nie ma zgody, są wątpliwości co do kręgu spadkobierców albo w grę wchodzą małoletni, potrzebne może być postępowanie przed sądem.

Zgodnie z art. 1026 Kodeksu cywilnego stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie mogą nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Ten przepis często decyduje o tym, czy da się sprawę przyspieszyć.

W sytuacjach szczególnych, gdy spadek nie został objęty, a potrzebne jest zabezpieczenie majątku albo reprezentacja spadku, możliwe jest rozważenie wniosku o ustanowienie kuratora spadku. Podstawą jest art. 666 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Nie jest to jednak automatyczna droga do sprzedaży samochodu; zakres działania kuratora i ewentualne czynności dotyczące pojazdu zależą od decyzji sądu i konkretnego stanu faktycznego.

OC, przegląd i koszty utrzymania samochodu po śmierci współwłaściciela

Śmierć współwłaściciela nie powoduje wygaśnięcia obowiązkowego ubezpieczenia OC. Art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK nakłada obowiązek zawarcia umowy OC na posiadacza pojazdu mechanicznego. Zarejestrowany pojazd powinien mieć ciągłość OC, nawet jeżeli faktycznie nie jest używany.

Jeżeli jeden ze współwłaścicieli opłaci OC, przegląd albo niezbędne koszty zabezpieczenia pojazdu, może następnie rozliczać te wydatki z pozostałymi współwłaścicielami lub spadkobiercami zmarłego. Podstawą jest art. 207 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów, a w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

Badanie techniczne jest konieczne do legalnego korzystania z pojazdu w ruchu drogowym. Jeżeli samochód stoi i nie jest używany, brak aktualnego badania nie tworzy takiego samego problemu jak brak OC, ale utrudnia sprzedaż i późniejsze korzystanie z pojazdu. Jeżeli auto ma zostać sprzedane po uregulowaniu spraw spadkowych, warto dokumentować wszystkie koszty poniesione na jego utrzymanie.

Zniesienie współwłasności samochodu

Jeżeli zostanie już ustalone, kto odziedziczył udział po zmarłym, można rozwiązać problem przez umowne albo sądowe zniesienie współwłasności. Art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. Przy samochodzie najczęściej wchodzą w grę trzy rozwiązania: przyznanie auta jednemu współwłaścicielowi ze spłatą pozostałych, sprzedaż pojazdu i podział ceny albo sprzedaż udziału przez spadkobiercę pozostałemu współwłaścicielowi. Podobny mechanizm stosuje się, gdy współwłasność auta powstała w związku z rozwodem; osobno omawiamy zniesienie współwłasności samochodu po rozwodzie.

Jeżeli udział w samochodzie nadal jest objęty wspólnością majątku spadkowego, często praktycznym rozwiązaniem jest dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności. Podstawą działu spadku są art. 1035 i nast. Kodeksu cywilnego, a w postępowaniu sądowym stosuje się także przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o dziale spadku, w szczególności art. 680 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie można po prostu przenieść 10% udziału po zmarłym ojcu na pozostałego współwłaściciela, jeżeli nie wiadomo, kto ostatecznie odziedziczy ten udział. Osoby, które skutecznie odrzucą spadek, nie będą mogły nim rozporządzać. Najbezpieczniejsza kolejność działań to: ustalenie, kto dziedziczy po ojcu, uzyskanie dokumentu spadkowego, a następnie sprzedaż udziału, dział spadku, zniesienie współwłasności albo sprzedaż całego samochodu za zgodą wszystkich uprawnionych. Szczegółowo formalności i możliwość zbycia auta w takim układzie opisujemy w poradzie o sprzedaży samochodu po śmierci współwłaściciela.

Do czasu rozwiązania sprawy warto utrzymywać OC i dokumentować wszystkie koszty związane z pojazdem, aby później rozliczyć je z pozostałymi współwłaścicielami lub spadkobiercami. Jeżeli auto traci na wartości, a sprawa spadkowa się przedłuża, warto rozważyć szybszą ścieżkę notarialną albo odpowiedni wniosek do sądu.

Źródła

• Art. 195, art. 198, art. 199, art. 207, art. 210 § 1, art. 924, art. 925, art. 1015 § 1–2, art. 1020, art. 1023 § 1–2, art. 1026, art. 1027, art. 1035, art. 1036, art. 1051 i art. 1052 § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 101 § 3 i § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 666 § 1 oraz art. 680 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych.
• Art. 73aa oraz art. 78 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym.