Procentowe ustalenie alimentów – czy sąd może je zasądzić?

Czy sąd może zasądzić alimenty jako procent od dochodów?

W praktyce sądowej alimenty na dziecko co do zasady są określane kwotowo, czyli jako konkretna suma płatna co miesiąc, np. 1200 zł miesięcznie. Nie ma przepisu, który wprost nakazywałby ustalanie alimentów procentowo od każdego dochodu zobowiązanego, a konstrukcja obowiązku alimentacyjnego w polskim prawie przemawia za ustaleniem świadczenia w oznaczonej kwocie.

Podstawą jest art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepis ten nie posługuje się mechanizmem procentowym, tylko nakazuje indywidualnie ocenić dwie grupy okoliczności: potrzeby dziecka i możliwości rodzica.

Z tego powodu twierdzenie, że można żądać np. 35% od każdego dochodu rodzica, co do zasady nie odpowiada obecnej praktyce orzeczniczej. Sąd musi bowiem ustalić świadczenie w taki sposób, aby dało się je jednoznacznie wykonać i egzekwować. Alimenty procentowe rodziłyby problemy przy zmiennych dochodach, premiach, dochodach z działalności gospodarczej, pracy za granicą albo zleceniu.

Nie oznacza to jednak, że wzrost dochodów drugiego rodzica jest bez znaczenia. Przeciwnie – może on uzasadniać wyższe alimenty, ale nadal zwykle wyrażone w stałej kwocie.

Od czego dokładnie zależy wysokość alimentów?

Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd bierze pod uwagę dwa podstawowe elementy:

• usprawiedliwione potrzeby dziecka,
• zarobkowe i majątkowe możliwości rodzica zobowiązanego do alimentacji.

Usprawiedliwione potrzeby dziecka to nie tylko jedzenie i ubranie. Obejmują one także koszty mieszkania, leczenia, edukacji, zajęć dodatkowych, transportu, środków higieny, wypoczynku czy odpowiedniego poziomu życia dostosowanego do wieku dziecka i sytuacji rodziny.

Z kolei możliwości zarobkowe i majątkowe nie oznaczają wyłącznie tego, ile rodzic faktycznie zarabia w danym miesiącu. Sąd ocenia także, ile mógłby zarabiać przy pełnym wykorzystaniu swoich sił, kwalifikacji i doświadczenia. Taka wykładnia od lat jest utrwalona w orzecznictwie i praktyce rodzinnej.

Istotny jest również art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wynika z niego, że wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka może polegać w całości albo w części na osobistych staraniach o jego utrzymanie lub wychowanie. Oznacza to, że rodzic, który na co dzień opiekuje się dzieckiem, realizuje część obowiązku właśnie przez swoją codzienną opiekę, a drugi rodzic zwykle uczestniczy większym udziałem finansowym.

Dlaczego alimenty kwotowe są bezpieczniejsze procesowo?

Wyrok sądu powinien nadawać się do wykonania bez dodatkowych sporów co do jego treści. Taki kierunek wynika z ogólnych zasad postępowania cywilnego, w szczególności z art. 325 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sentencja wyroku powinna zawierać rozstrzygnięcie sądu. W sprawach alimentacyjnych rozstrzygnięcie powinno być możliwie precyzyjne.

Jeżeli alimenty zostałyby określone jako procent dochodu, przy każdym miesiącu mogłyby powstawać spory o to:

• co dokładnie wchodzi do dochodu,
• czy liczyć kwotę brutto czy netto,
• jak traktować premie, nagrody, diety, delegacje i przychody z działalności,
• co zrobić przy utracie pracy albo chwilowym spadku wpływów.

To właśnie dlatego sądy zdecydowanie częściej ustalają jedną miesięczną kwotę alimentów. Takie rozwiązanie lepiej chroni dziecko, bo zapewnia przewidywalność świadczenia, a w razie zaległości ułatwia egzekucję komorniczą.

Jakich dowodów użyć, aby uzyskać odpowiednią wysokość alimentów?

W sprawie o alimenty warto przygotować możliwie konkretne i aktualne zestawienie kosztów utrzymania dziecka. Im bardziej szczegółowo pokaże Pani potrzeby dziecka, tym łatwiej będzie sądowi ustalić należną kwotę.

Najczęściej przydatne są:

• rachunki i faktury za żywność, ubrania, leki, szkołę, przedszkole, żłobek, korepetycje, zajęcia dodatkowe;
• potwierdzenia opłat mieszkaniowych i mediów w części przypadającej na dziecko;
• dokumentacja medyczna i koszty leczenia, rehabilitacji, terapii;
• zaświadczenia o zarobkach stron;
• PIT-y, informacje o premiach, umowach cywilnoprawnych, działalności gospodarczej, samochodach, nieruchomościach i innych składnikach majątku;
• dowody pokazujące osobisty wkład w opiekę nad dzieckiem.

W pozwie lub odpowiedzi na pozew można wnosić o zobowiązanie drugiej strony do przedstawienia dokumentów dotyczących dochodów i majątku. Sąd może też dopuścić inne dowody, jeżeli są przydatne do ustalenia realnych możliwości zarobkowych rodzica.

Czy po wyroku można domagać się podwyższenia alimentów?

Tak. Jeżeli po wydaniu wyroku zmienią się okoliczności, można żądać zmiany wysokości alimentów. Podstawą jest art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.

Zmianą stosunków może być w szczególności:

• wzrost potrzeb dziecka związany z wiekiem, edukacją albo zdrowiem,
• inflacja i realny wzrost kosztów utrzymania,
• poprawa sytuacji zarobkowej zobowiązanego,
• ujawnienie, że rodzic zarabia więcej, niż deklarował wcześniej,
• pogorszenie sytuacji materialnej rodzica sprawującego codzienną opiekę.

Nie działa tu jednak automatyczny mechanizm: „dochód wzrósł o 20%, więc alimenty też muszą wzrosnąć o 20%”. Sąd zawsze ponownie bada całość sytuacji na tle art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli temat dotyczy już zawartego porozumienia między rodzicami, warto pamiętać, że także żona zażądała wyższych alimentów może skutecznie wystąpić do sądu, jeśli rzeczywiście nastąpiła zmiana stosunków w rozumieniu art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy rodzice mogą sami ustalić sposób płacenia alimentów?

Tak, rodzice mogą zawrzeć porozumienie co do alimentów, jeżeli nie narusza ono dobra dziecka. W praktyce można to zrobić w ugodzie sądowej, mediacyjnej albo w umowie. Trzeba jednak odróżnić prywatne ustalenia między rodzicami od orzeczenia sądu.

Nawet jeśli strony umówią się między sobą na mechanizm powiązany z dochodami, to przy sporze sądowym i tak decydujące znaczenie będzie miało to, czy ustalenie rzeczywiście zabezpiecza potrzeby dziecka i czy nadaje się do wykonania. Z praktycznego punktu widzenia bezpieczniejsze bywa precyzyjne ustalenie kwoty, terminu płatności i ewentualnych dodatkowych kosztów, które drugi rodzic ponosi osobno.

W niektórych sprawach zamiast sporu od razu o wyrok warto rozważyć także porozumienie stron lub ustalenie wysokości alimentów w sposób, który da się jasno udokumentować i wykonywać bez kolejnych konfliktów.

Co wpisać w pozwie, jeśli nie można żądać procentu?

Najbezpieczniej wskazać konkretną miesięczną kwotę alimentów, np. 1500 zł miesięcznie, płatną do określonego dnia każdego miesiąca do rąk przedstawiciela ustawowego dziecka wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w razie zwłoki.

Warto pamiętać, że odsetki za opóźnienie mogą być dochodzone na zasadach ogólnych z art. 481 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli dłużnik spóźnia się z zapłatą raty alimentacyjnej.

W pozwie dobrze jest dodać:

• szczegółowe wyliczenie miesięcznych kosztów dziecka,
• opis sytuacji opiekuńczej i zakresu osobistych starań,
• wnioski dowodowe dotyczące dochodów i majątku drugiego rodzica,
• ewentualny wniosek o zabezpieczenie alimentów na czas trwania procesu.

Podstawą zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych są przepisy art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 oraz art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Dzięki temu można uzyskać tymczasowe alimenty jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy.

FAQ

Czy mogę w pozwie napisać, że żądam 35% wynagrodzenia ojca dziecka?

Można sformułować takie żądanie, ale z praktycznego punktu widzenia jest ono mało trafne. Sąd najczęściej ustali alimenty w konkretnej kwocie, badając potrzeby dziecka i możliwości zobowiązanego na podstawie art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy wzrost pensji ojca automatycznie podnosi alimenty?

Nie. Sam wzrost dochodu nie powoduje automatycznej zmiany świadczenia. Potrzebne jest nowe orzeczenie albo zmiana umowy, a podstawą żądania jest art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sąd bierze pod uwagę tylko faktyczne zarobki?

Nie zawsze. Sąd ocenia także możliwości zarobkowe rodzica, czyli to, ile mógłby zarabiać przy wykorzystaniu swoich kwalifikacji i możliwości. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy rodzic celowo zaniża dochody.

Czy można żądać zabezpieczenia alimentów jeszcze przed wyrokiem?

Tak. W sprawie alimentacyjnej można złożyć wniosek o zabezpieczenie na czas procesu na podstawie art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 i art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy ugoda między rodzicami wyklucza późniejsze podwyższenie alimentów?

Nie. Jeżeli zmienią się stosunki, można żądać zmiany także wcześniej zawartej umowy lub ugody na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• Art. 128, art. 133, art. 135 § 1 i § 2, art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 325, art. 730 § 1, art. 730(1) § 1, art. 753 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 481 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.