Czy ojciec może wnieść o sądowe ustalenie alimentów na dziecko?

Czy ojciec może sam złożyć pozew o alimenty na dziecko?

Najpierw trzeba ustalić, czy obowiązek alimentacyjny ojca został już formalnie określony. Ma to kluczowe znaczenie dla wyboru właściwego pisma do sądu.

Jeżeli rodzice dziecka byli małżeństwem i rozwiedli się, sąd rozwodowy powinien był rozstrzygnąć o kosztach utrzymania i wychowania wspólnego małoletniego dziecka. Wynika to z art. 58 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga między innymi o władzy rodzicielskiej, kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o tym, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka.

Jeżeli więc ojciec był stroną sprawy rozwodowej, należy w pierwszej kolejności sprawdzić wyrok rozwodowy. Bardzo często alimenty są już w nim ustalone, nawet jeżeli rodzic mówi potocznie, że płaci je „dobrowolnie”. W takiej sytuacji właściwym rozwiązaniem nie jest pozew o ustalenie alimentów od początku, lecz pozew o zmianę wysokości alimentów.

Podstawą takiego żądania jest art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Zmianą stosunków może być na przykład trwałe pogorszenie sytuacji zarobkowej ojca, utrata pracy, choroba, istotny wzrost kosztów utrzymania dziecka albo zmiana zakresu osobistej opieki nad dzieckiem. Sam fakt, że wobec ojca prowadzona jest egzekucja innych długów, zwykle nie wystarczy automatycznie do obniżenia alimentów, ale może być jednym z elementów oceny jego realnej sytuacji finansowej.

Gdy alimenty nie zostały jeszcze zasądzone

Jeżeli nie ma wyroku, ugody sądowej ani aktu notarialnego z poddaniem się egzekucji, a ojciec po prostu przelewa określoną kwotę na dziecko, trzeba rozróżnić dwie sytuacje.

Roszczenie alimentacyjne przysługuje dziecku. Wynika to z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Zakres alimentów określa art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: zależy on od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Standardowy pozew o alimenty składa więc dziecko, najczęściej reprezentowane przez matkę albo ojca, który nie jest pozwanym. Z art. 98 § 2 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców, z wyjątkiem między innymi czynności dotyczących należnych dziecku środków utrzymania i wychowania od drugiego rodzica. Dlatego matka może reprezentować dziecko w sprawie o alimenty przeciwko ojcu.

Ojciec, który jest osobą zobowiązaną, nie może w typowym trybie złożyć pozwu „o alimenty przeciwko sobie”. W wyjątkowych sytuacjach można rozważać powództwo o ustalenie na podstawie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, ale wymaga ono wykazania interesu prawnego. W praktyce sąd może uznać, że samo dobrowolne płacenie określonej kwoty nie daje jeszcze wystarczającego interesu prawnego, skoro ojciec może płacić dobrowolnie albo dążyć do ugody. Dlatego przed złożeniem takiego pozwu warto ocenić konkretny stan faktyczny.

Ugoda alimentacyjna, mediacja albo akt notarialny

Jeżeli matka dziecka nie chce składać pozwu, a ojciec chce uporządkować płatności, warto zaproponować ugodę. Ugoda może zostać zawarta przed sądem, przed mediatorem i zatwierdzona przez sąd albo w formie aktu notarialnego.

Akt notarialny może być praktycznym rozwiązaniem, jeżeli ojciec akceptuje określoną wysokość alimentów i chce nadać sprawie formalny kształt. Znaczenie ma tu art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego, który przewiduje możliwość poddania się egzekucji w akcie notarialnym. Po nadaniu klauzuli wykonalności taki akt może stanowić podstawę egzekucji. Trzeba jednak pamiętać, że akt notarialny wymaga współdziałania stron i precyzyjnego określenia świadczenia, terminów płatności oraz osoby uprawnionej.

Ugoda nie może naruszać dobra dziecka. Jeżeli ustalona kwota byłaby rażąco zaniżona w stosunku do usprawiedliwionych potrzeb dziecka i możliwości ojca, sąd może odmówić zatwierdzenia ugody albo w przyszłości zmienić jej treść na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wpływ zajęcia komorniczego na alimenty

Zajęcie wynagrodzenia przez komornika z tytułu innych długów nie powoduje automatycznego zawieszenia obowiązku alimentacyjnego. Ojciec nadal ma obowiązek przyczyniać się do utrzymania dziecka zgodnie z art. 133 § 1 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przy egzekucji z wynagrodzenia za pracę stosuje się między innymi art. 87 i art. 87¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. Przy egzekucji świadczeń innych niż alimentacyjne obowiązują limity potrąceń i kwota wolna. Natomiast egzekucja alimentów jest traktowana surowiej: zgodnie z art. 87 § 3 pkt 1 Kodeksu pracy potrącenia świadczeń alimentacyjnych mogą być dokonywane do wysokości trzech piątych wynagrodzenia.

Jeżeli ojciec ma już zasądzone alimenty i uważa, że obecna kwota przekracza jego aktualne możliwości, powinien złożyć pozew o obniżenie alimentów na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do czasu prawomocnej zmiany orzeczenia należy jednak liczyć się z tym, że dotychczasowy tytuł pozostaje skuteczny.

Kontakty z dzieckiem a alimenty

Matka dziecka nie może legalnie stosować zasady: „nie ma alimentów, nie ma kontaktów”. Kontakty z dzieckiem są niezależne od alimentów. Z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Jeżeli kontakty nie są uregulowane, ojciec może złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o ich ustalenie. Sąd może określić dni, godziny, miejsce odbioru i odprowadzenia dziecka, sposób kontaktu w wakacje, ferie, święta oraz kontakt telefoniczny lub online.

Jeżeli kontakty są już uregulowane, ale matka je utrudnia, zastosowanie mogą mieć art. 598¹⁵ i art. 598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego. Najpierw sąd może zagrozić osobie naruszającej obowiązki nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej, a następnie - jeżeli naruszenia trwają - nakazać zapłatę tej sumy.

Alimenty wsteczne i fundusz alimentacyjny

Jeżeli alimenty nie były płacone albo były płacone nieregularnie, trzeba pamiętać o art. 137 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem trzech lat. Art. 137 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala natomiast dochodzić niezaspokojonych potrzeb uprawnionego z czasu przed wniesieniem powództwa, jeżeli takie potrzeby nadal istnieją, albo zobowiązań zaciągniętych w celu ich zaspokojenia.

Jeżeli dziecko korzysta ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego, znaczenie mają także przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W takiej sytuacji zmiana wysokości alimentów może mieć wpływ nie tylko na relację między rodzicami, ale również na rozliczenia z organem wypłacającym świadczenia. W praktyce przydatne może być omówienie, jak działa podwyższenie z funduszu i kiedy konieczne jest zgłoszenie zmiany sytuacji.

FAQ

Źródła

• Art. 58 § 1, art. 98 § 2 pkt 2, art. 113 § 1, art. 133 § 1, art. 135 § 1, art. 137 § 1-2 i art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 189, art. 598¹⁵, art. 598¹⁶ oraz art. 777 § 1 pkt 4-5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 87 i art. 87¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy.
• Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.