Emerytura górnicza a ochrona przedemerytalna

Ochrona przedemerytalna górnika – od jakiego wieku?

Zgodnie z art. 39 Kodeksu pracy pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. W praktyce trzeba więc ustalić dwie rzeczy: właściwy dla pracownika wiek emerytalny oraz to, czy na moment osiągnięcia tego wieku pracownik będzie miał wymagany staż.

W przypadku górników nie należy automatycznie przyjmować powszechnego wieku emerytalnego. Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS przewidują szczególne warunki emerytury górniczej. Emerytura górnicza może przysługiwać m.in. po ukończeniu 55 lat przy odpowiednim stażu pracy górniczej i pracy równorzędnej, a w wariancie korzystniejszym po ukończeniu 50 lat, jeżeli pracownik ma wymagany łączny okres pracy górniczej i równorzędnej oraz odpowiednio długi okres pracy górniczej w rozumieniu ustawy.

Jeżeli więc górnik rzeczywiście spełnia warunki do emerytury górniczej z ukończeniem 50 lat, okres ochronny należy liczyć wstecz od tego wieku. Oznacza to, że ochrona może rozpocząć się już po ukończeniu 46 lat. Przy opisanym stanie faktycznym, czyli ukończonych 49 latach i założeniu, że wymagany staż pracy górniczej zostanie potwierdzony, pracownik znajduje się w okresie ochronnym.

Warunki emerytury górniczej w wieku 50 lat

Prawo do emerytury górniczej w wieku 50 lat zależy od spełnienia warunków określonych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Co do zasady mężczyzna musi wykazać co najmniej 25 lat pracy górniczej i pracy równorzędnej, w tym wymagany okres pracy górniczej określonej w ustawie. Znaczenie ma nie sama nazwa stanowiska, lecz rzeczywisty charakter pracy, dokumentacja pracodawcy, wykazy dniówek i sposób kwalifikacji okresów przez ZUS.

W praktyce spory często dotyczą tego, czy praca była pracą górniczą w rozumieniu art. 50c ustawy, czy dany okres można zaliczyć do stażu górniczego oraz jak traktować okresy przeliczane przy ustalaniu wysokości świadczenia. Wątek pracy pod ziemią ma tu kluczowe znaczenie, zwłaszcza gdy ZUS kwestionuje zaliczenie szkoły górniczej do stażu albo innych okresów, które pracownik uważa za istotne dla prawa do świadczenia.

Jeżeli pracownik powołuje się na prawo odejścia z ukończeniem 50 lat, warto przed ewentualnym sporem z pracodawcą zebrać dokumenty potwierdzające okresy pracy górniczej, świadectwa pracy, zaświadczenia z kopalni, wykazy dniówek, dokumenty płacowe oraz inne dowody potwierdzające charakter zatrudnienia. Ma to znaczenie zarówno dla ZUS, jak i dla ewentualnej sprawy w sądzie pracy dotyczącej ochrony przed wypowiedzeniem.

Czy pracodawca może wypowiedzieć umowę górnikowi w ochronie?

Jeżeli pracownik jest objęty ochroną z art. 39 Kodeksu pracy, pracodawca co do zasady nie może wypowiedzieć mu umowy o pracę. Wypowiedzenie wręczone w okresie ochronnym nie jest jednak automatycznie nieważne w tym sensie, że pracownik może je zignorować. Trzeba zareagować procesowo – wnieść odwołanie do sądu pracy w terminie 21 dni od doręczenia wypowiedzenia.

W odwołaniu pracownik może żądać uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, a gdy umowa już się rozwiązała – przywrócenia do pracy albo odszkodowania, zależnie od rodzaju umowy i okoliczności sprawy. Przy pracowniku szczególnie chronionym sąd co do zasady powinien traktować naruszenie ochrony poważnie, ale wynik sprawy zależy od dokumentów, treści wypowiedzenia i ustalenia, czy ochrona rzeczywiście przysługiwała.

Ochrona z art. 39 Kodeksu pracy dotyczy wypowiedzenia umowy przez pracodawcę. Nie chroni natomiast przed każdym możliwym sposobem ustania zatrudnienia. Przykładowo nie wyłącza rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 52 Kodeksu pracy, ani rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych w przypadkach przewidzianych w art. 53 Kodeksu pracy.

Prywatyzacja działu, przejęcie zakładu i likwidacja stanowiska

Sama prywatyzacja działu, wydzielenie części kopalni, outsourcing albo reorganizacja nie oznaczają jeszcze, że pracownik traci ochronę przedemerytalną. Jeżeli dochodzi do przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę, zastosowanie może mieć art. 23¹ Kodeksu pracy. W takim przypadku nowy pracodawca z mocy prawa staje się stroną dotychczasowych stosunków pracy, a sama zmiana właścicielska nie może być prostym sposobem obejścia ochrony przedemerytalnej.

Inaczej należy ocenić ogłoszenie upadłości albo likwidację pracodawcy. Art. 41¹ Kodeksu pracy przewiduje, że w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się m.in. art. 39 Kodeksu pracy. Chodzi jednak o likwidację pracodawcy jako podmiotu, a nie tylko likwidację konkretnego stanowiska, działu albo zmianę struktury organizacyjnej przy dalszym funkcjonowaniu zakładu.

W opisanej sytuacji istotne jest więc ustalenie, czy dochodzi jedynie do prywatyzacji lub restrukturyzacji części zakładu, czy rzeczywiście do upadłości albo likwidacji pracodawcy. Jeżeli zakład nadal działa, a zmiany dotyczą tylko części działalności, samo powołanie się na likwidację stanowiska nie powinno automatycznie pozbawiać górnika ochrony.

Zmiana warunków pracy lub płacy przed emeryturą

Ochrona przedemerytalna nie zawsze blokuje każdą zmianę warunków zatrudnienia. Kodeks pracy dopuszcza wypowiedzenie warunków pracy lub płacy pracownikowi objętemu art. 39 Kodeksu pracy w przypadkach wskazanych w art. 43 Kodeksu pracy. Dotyczy to m.in. wprowadzenia nowych zasad wynagradzania dla ogółu pracowników albo dla grupy, do której pracownik należy, a także utraty zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy stwierdzonej orzeczeniem lekarskim lub niezawinionej utraty uprawnień koniecznych do pracy.

Dodatkowe znaczenie może mieć ustawa o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Przy zwolnieniach grupowych lub indywidualnych z przyczyn niedotyczących pracownika, u pracodawcy objętego tą ustawą, pracownikowi w ochronie przedemerytalnej zasadniczo nie wypowiada się umowy definitywnie, ale może dojść do wypowiedzenia zmieniającego. Jeżeli skutkiem jest obniżenie wynagrodzenia, pracownikowi może przysługiwać dodatek wyrównawczy do końca okresu ochronnego.

Nie każda zmiana stanowiska będzie legalna. Jeżeli zmiana ma w praktyce pozbawić pracownika pracy pod ziemią potrzebnej do emerytury górniczej, zmniejszyć wynagrodzenie bez podstawy prawnej albo doprowadzić do obejścia art. 39 Kodeksu pracy, warto ją zakwestionować. Szczególnie ostrożnie należy podchodzić do porozumień zmieniających, ponieważ podpisane dobrowolnie porozumienie trudniej później podważyć niż wypowiedzenie narzucone przez pracodawcę.

Przyznanie emerytury górniczej a dalsza praca

Ochrona przedemerytalna trwa do osiągnięcia wieku emerytalnego, z którym pracownik może uzyskać świadczenie, ale samo spełnienie warunków nie oznacza jeszcze automatycznej wypłaty emerytury. W sprawach emerytalnych znaczenie ma wniosek do ZUS, dokumenty potwierdzające staż, a w wielu przypadkach także kwestia kontynuowania zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy.

Przy przechodzeniu na emeryturę trzeba odróżnić samo ustalenie prawa do świadczenia od jego wypłaty. W praktyce warto sprawdzić, czy przed wypłatą świadczenia konieczne będzie rozwiązanie umowy a wypłata świadczenia, ponieważ kontynuowanie zatrudnienia u tego samego pracodawcy może wpływać na podjęcie wypłaty emerytury.

Co zrobić po otrzymaniu wypowiedzenia?

Jeżeli górnik w okresie ochronnym otrzyma wypowiedzenie umowy albo wypowiedzenie zmieniające, nie powinien ograniczać się do rozmów z przełożonym. Najważniejsze jest zachowanie terminu do sądu pracy. Odwołanie od wypowiedzenia wnosi się zasadniczo w terminie 21 dni od dnia doręczenia pisma. Termin ten dotyczy także odwołania od wypowiedzenia zmieniającego.

Do odwołania warto przygotować dokumenty potwierdzające datę urodzenia, okresy zatrudnienia, charakter pracy górniczej, stanowiska, dniówki, decyzje albo korespondencję z ZUS, zaświadczenia z kopalni oraz samo wypowiedzenie. Jeżeli sprawa dotyczy prywatyzacji lub przejęcia części zakładu, ważne są również dokumenty dotyczące reorganizacji, przejścia zakładu pracy, likwidacji stanowiska lub planowanych zwolnień.

Podsumowanie

Jeżeli górnik ma 49 lat i spełnia warunki do emerytury górniczej z ukończeniem 50 lat, powinien korzystać z ochrony przedemerytalnej. Pracodawca co do zasady nie może w tym czasie wypowiedzieć mu umowy o pracę tylko dlatego, że następuje reorganizacja, prywatyzacja działu albo likwidacja stanowiska. Wyjątki dotyczą przede wszystkim upadłości lub likwidacji pracodawcy oraz określonych przypadków wypowiedzenia zmieniającego. Każde pismo od pracodawcy trzeba jednak ocenić indywidualnie, bo na odwołanie do sądu pracy jest ograniczony termin.

FAQ

Źródła

• Art. 39, art. 41¹, art. 43, art. 23¹ i art. 264 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• Art. 50a–50e ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 5 i art. 10 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników.
• Informacje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczące emerytury górniczej i emerytury w obniżonym wieku z tytułu pracy górniczej.