Obniżenie roszczenia o zachowek po darowiźnie mieszkania

Krąg osób uprawnionych do zachowku

Prawo do zachowku wynika z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Uprawnionymi są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnionemu przysługuje:

• połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym,
• dwie trzecie tej wartości, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawniony zstępny jest małoletni.

Roszczenie ma charakter pieniężny. Wynika to wprost z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym uprawniony może żądać sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia.

Przy ustalaniu udziału będącego podstawą obliczeń stosuje się również art. 992 Kodeksu cywilnego. Uwzględnia się więc spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się osób, które zrzekły się dziedziczenia albo zostały wydziedziczone.

Czy darowizna mieszkania dla wnuka wchodzi do podstawy zachowku?

Tak, co do zasady darowizna mieszkania dokonana przez dziadków na rzecz wnuka może zostać doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku. Podstawą jest art. 993 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym do spadku dolicza się darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Kluczowy jest jednak art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że nie dolicza się:

• drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,
• darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku – ale tylko wtedy, gdy zostały uczynione na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

W praktyce oznacza to, że przy darowiźnie mieszkania dla wnuka trzeba osobno zbadać, czy wnuk był w danym stanie faktycznym spadkobiercą ustawowym albo uprawnionym do zachowku po konkretnym dziadku. Ocena zależy od tego, kto dożył otwarcia spadku i jaki był krąg spadkobierców ustawowych.

Jeżeli darowizny dokonało dwoje darczyńców, analizę prowadzi się odrębnie dla każdego z nich. W opisanej sytuacji trzeba więc liczyć zachowek osobno po dziadku i osobno po babci, bo każdy z nich rozporządzał swoim udziałem w lokalu.

Zobacz również:

zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Aktualnie termin przedawnienia wynosi 5 lat. Wynika to z art. 1007 Kodeksu cywilnego.

• Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.
• Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Jeżeli więc uprawniony kieruje roszczenie bezpośrednio do obdarowanego, a nie do spadkobiercy testamentowego, zasadniczo trzeba badać termin 5 lat od śmierci spadkodawcy.

W sprawach dotyczących dwóch zmarłych osób terminy liczy się osobno po każdej z nich.

Jak ustala się wartość darowizny przy zachowku?

Najważniejszy przepis to art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku.

To rozróżnienie ma duże znaczenie praktyczne:

• jeżeli lokal w chwili darowizny był w złym stanie technicznym, to taki stan należy przyjąć do wyceny,
• jeżeli po darowiźnie obdarowany przeprowadził remont z własnych pieniędzy, to te późniejsze ulepszenia nie powinny zwiększać wartości darowizny na potrzeby zachowku,
• wycenia się więc dzisiejszą wartość mieszkania, ale w standardzie odpowiadającym stanowi z dnia darowizny.

Takie podejście jest korzystne dla obdarowanego, jeśli potrafi wykazać, że lokal wymagał dużych nakładów. W razie sporu sąd zwykle dopuszcza dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Warto gromadzić dowody stanu lokalu z chwili darowizny: zdjęcia, protokoły, kosztorysy, faktury, historię przelewów, zeznania świadków czy dokumenty dotyczące wykupu lokalu.

Jak obliczyć zachowek w opisanej sytuacji?

Co do zasady trzeba ustalić tzw. substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku powiększoną o doliczane darowizny. Następnie mnoży się go przez udział spadkowy, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a potem przez odpowiedni ułamek zachowku z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Praktyczny schemat jest następujący:

Jeżeli po babci dziedziczyłoby ustawowo troje dzieci, to udział każdego wynosi 1/3. Wtedy zachowek wynosi:

• 1/6 wartości substratu po babci – dla osoby pełnoletniej i niebędącej trwale niezdolną do pracy,
• 2/9 wartości substratu po babci – dla osoby trwale niezdolnej do pracy.

Jeżeli lokal stanowił majątek wspólny dziadków i każdy z nich darował udział odpowiadający 1/2, to roszczenie po babci obejmuje zasadniczo tylko wartość udziału po babci, a nie całe mieszkanie. To samo dotyczy rozliczenia po dziadku.

W podanym dawniej uproszczeniu przyjmowano połowę z 200 000 zł, czyli 100 000 zł. Jednak obecnie należałoby najpierw zbadać, czy wartość 200 000 zł odpowiada stanowi lokalu z chwili darowizny. Jeżeli nie – punkt wyjścia do obliczeń może być niższy.

Czy nakłady na wykup i remont mogą obniżyć zachowek?

Tak, ale sposób argumentacji ma znaczenie. Samo ogólne twierdzenie, że „to ja finansowałem mieszkanie”, zwykle nie wystarczy. Trzeba wskazać konkretną podstawę rozliczenia i ją udowodnić.

W praktyce można rozważać kilka kierunków:

1. Stan lokalu z chwili darowizny był gorszy niż obecnie

To najbezpieczniejszy argument. Opiera się bezpośrednio na art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli remont został wykonany już po darowiźnie i z pieniędzy obdarowanego, to podniesiona przez ten remont wartość nie powinna zwiększać podstawy zachowku.

2. Finansowanie wykupu jako wierzytelność wobec spadkodawcy

Jeżeli pieniądze na wykup lokalu zostały przekazane dziadkom jako pożyczka, można powoływać się na istnienie długu spadkowego obciążającego spadek. Czystą wartość spadku ustala się bowiem po odliczeniu długów spadkowych. Sama definicja zachowku nie reguluje tego wprost jednym przepisem, ale wynika to z konstrukcji obliczania czystej wartości spadku przy stosowaniu art. 991–993 Kodeksu cywilnego.

Ten wariant wymaga jednak dowodów, że rzeczywiście była to pożyczka albo inne roszczenie o zwrot, a nie dobrowolne świadczenie rodzinne bez obowiązku rozliczenia.

3. Bezpodstawne wzbogacenie

Jeżeli nie da się wykazać umowy pożyczki, czasem rozważa się roszczenie z art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, powinien wydać korzyść, a gdy to niemożliwe – zwrócić jej wartość.

To rozwiązanie jest jednak bardziej sporne i zależy od stanu faktycznego. Sąd może uznać, że świadczenia były dokonywane z pobudek rodzinnych, bez zamiaru późniejszego rozliczenia. Dlatego w praktyce silniejsza jest zwykle argumentacja dotycząca stanu lokalu z chwili darowizny oraz istnienia konkretnej wierzytelności wobec spadkodawcy.

4. Darowizny lub przysporzenia wcześniej otrzymane przez uprawnionego

Jeżeli osoba żądająca zachowku sama wcześniej otrzymała od spadkodawcy darowizny, może to mieć wpływ na jej rozliczenie. W konkretnych sprawach analizuje się przede wszystkim art. 996 Kodeksu cywilnego oraz – gdy uprawniony jest dalszym zstępnym – także art. 996(1) Kodeksu cywilnego. Trzeba więc sprawdzić, czy i jakie darowizny powinny zostać zaliczone na należny zachowek.

Zobacz również:

darowizna mieszkania dla wnuka a zachowek

Czy dochód z wynajmu mieszkania wpływa na wysokość zachowku?

Co do zasady nie. Roszczenie o zachowek nie jest uzależnione od tego, czy obdarowany czerpie pożytki z darowanej rzeczy. Przepisy art. 991–995 Kodeksu cywilnego odnoszą się do wartości spadku i doliczanych darowizn, a nie do późniejszych dochodów osiąganych przez obdarowanego z jego własnego majątku.

Jeżeli więc po darowiźnie mieszkanie było wynajmowane, sam fakt uzyskiwania czynszu nie zwiększa należnego zachowku. Inaczej mogłoby być tylko wtedy, gdyby konkretna okoliczność miała znaczenie dowodowe dla innego sporu, np. dotyczącego nakładów, korzystania z lokalu czy rozliczeń między stronami. Nie jest to jednak standardowa podstawa do podwyższenia zachowku.

Czy można powołać się na art. 5 Kodeksu cywilnego?

Tak, ale ostrożnie. Art. 5 Kodeksu cywilnego przewiduje, że nie można wykonywać prawa podmiotowego w sposób sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa albo z zasadami współżycia społecznego.

W sprawach o zachowek sądy dopuszczają możliwość obniżenia roszczenia na tej podstawie, ale traktują ją jako wyjątek. Nie wystarczy zwykłe poczucie niesprawiedliwości. Potrzebne są szczególne okoliczności, np. rażąca dysproporcja zachowań stron, faktyczne utrzymywanie spadkodawcy przez pozwanego, wieloletni brak zainteresowania uprawnionego spadkodawcą albo inne wyjątkowe zdarzenia.

W orzecznictwie nadal aktualne znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, w której przyjęto, że w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie należnej sumy na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego.

Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że zarzut z art. 5 Kodeksu cywilnego nie działa automatycznie i jest oceniany bardzo indywidualnie.

Jakie dowody przygotować przed sporem o zachowek?

W sprawie o obniżenie zachowku najczęściej decydują nie same twierdzenia, ale dokumenty i świadkowie. Warto przygotować:

• umowę darowizny i dokumenty dotyczące wykupu lokalu,
• potwierdzenia przelewów lub wypłat gotówki na wykup albo remont,
• faktury, rachunki, kosztorysy i zdjęcia mieszkania sprzed remontu,
• korespondencję rodzinną potwierdzającą ustalenia co do finansowania mieszkania,
• dane świadków, którzy wiedzieli, kto rzeczywiście finansował wykup i prace,
• informacje o darowiznach otrzymanych wcześniej przez osobę żądającą zachowku.

Jeżeli dowodów pisemnych jest mało, tym bardziej warto od początku spójnie opisać, czy środki były pożyczką, rozliczeniem rodzinnym, inwestycją w oczekiwaniu na późniejszą darowiznę czy zwykłą pomocą bez obowiązku zwrotu. Niespójna wersja osłabia obronę.

FAQ

Czy sam remont mieszkania po darowiźnie obniża zachowek?

Nie automatycznie, ale ma znaczenie przy wycenie. Na podstawie art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego bierze się stan lokalu z chwili darowizny. Jeżeli więc remont został wykonany dopiero później, jego efekt nie powinien podwyższać wartości darowizny dla potrzeb zachowku.

Czy rencista zawsze ma prawo do 2/3 udziału zamiast 1/2?

Nie zawsze. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego mówi o osobie trwale niezdolnej do pracy. Sama renta nie przesądza jeszcze automatycznie o spełnieniu tej przesłanki – trzeba badać podstawę świadczenia i konkretny stan faktyczny.

Czy można całkowicie uniknąć zapłaty zachowku?

Bywa to możliwe, ale wyjątkowo. Najczęściej realne jest obniżenie roszczenia przez prawidłową wycenę darowizny, zaliczenie wcześniejszych przysporzeń lub podniesienie zarzutów dotyczących rozliczeń ze spadkodawcą. Całkowite oddalenie powództwa na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego zdarza się rzadko.

Czy ugoda z uprawnionym jest dopuszczalna?

Tak. Roszczenie o zachowek ma charakter majątkowy, więc strony mogą zawrzeć ugodę pozasądową albo sądową. W wielu sprawach to praktyczne rozwiązanie, zwłaszcza gdy spór dotyczy głównie wyceny nieruchomości i nakładów.

Czy trzeba liczyć zachowek osobno po każdym z dziadków?

Tak, jeżeli każde z nich było odrębnym spadkodawcą. Roszczenie po babci i po dziadku to dwa odrębne rozliczenia, z osobnym terminem przedawnienia i osobno ustalaną podstawą obliczeń.

Źródła

• art. 5, art. 405, art. 991 § 1–2, art. 992, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 996, art. 996(1), art. 1007 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81