Wypadek przy pracy na umowie-zleceniu – jakie prawa ma zleceniobiorca?

Wypadek przy pracy na umowie-zleceniu

Sama forma zatrudnienia nie przekreśla prawa do świadczeń po wypadku. Osoba wykonująca umowę zlecenia co do zasady podlega obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu, jeżeli wykonuje zlecenie jako tytuł do ubezpieczeń społecznych. Wynika to z art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1 oraz art. 13 pkt 2 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli więc w dniu zdarzenia zleceniobiorca był objęty ubezpieczeniem wypadkowym, może korzystać ze świadczeń przewidzianych w ustawie z 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Nie obowiązuje tu żaden 6-miesięczny okres wyczekiwania.

W praktyce najczęstszy problem nie polega na braku prawa do świadczeń, ale na tym, że zleceniodawca nie sporządza dokumentacji albo próbuje błędnie twierdzić, że „na zleceniu nic się nie należy”. To nieprawidłowe stanowisko.

Jakie zdarzenie uznaje się za wypadek przy pracy?

Definicję wypadku przy pracy zawiera art. 3 ust. 1 ustawy z 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Jest to nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz albo śmierć, które nastąpiło w związku z pracą.

W odniesieniu do zleceniobiorcy znaczenie ma art. 3 ust. 3 pkt 6 tej ustawy. Za wypadek przy pracy może zostać uznane także zdarzenie, które nastąpiło podczas wykonywania umowy agencyjnej, umowy-zlecenia albo umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu.

Żeby ZUS uznał zdarzenie za wypadek przy pracy, zwykle trzeba wykazać łącznie:

• nagłość zdarzenia,
• przyczynę zewnętrzną, np. mokrą podłogę, wadliwe narzędzie, śliską powierzchnię,
• uraz albo śmierć,
• związek zdarzenia z wykonywaniem zlecenia.

Poślizgnięcie się podczas wykonywania obowiązków w kuchni, na mokrej podłodze, co prowadzi do złamania barku, co do zasady może spełniać tę definicję. Ostateczna ocena zawsze zależy jednak od dokumentów, zeznań i konkretnych okoliczności sprawy.

Jakie świadczenia przysługują zleceniobiorcy po wypadku?

Zakres świadczeń wynika z art. 6 ust. 1 ustawy wypadkowej. W zależności od skutków wypadku zleceniobiorcy mogą przysługiwać w szczególności:

• zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego,
• świadczenie rehabilitacyjne,
• jednorazowe odszkodowanie,
• renta z tytułu niezdolności do pracy,
• renta szkoleniowa,
• renta rodzinna dla uprawnionych członków rodziny, gdy wypadek spowodował śmierć.

Zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego przysługuje w wysokości 100% podstawy wymiaru. Wynika to z art. 9 ust. 1 ustawy wypadkowej. W tym przypadku nie stosuje się okresu wyczekiwania właściwego dla dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

Świadczenie rehabilitacyjne przysługuje, jeżeli po wyczerpaniu zasiłku chorobowego poszkodowany nadal jest niezdolny do pracy, ale dalsze leczenie lub rehabilitacja rokują odzyskanie zdolności do pracy. Podstawę stanowi art. 18 ust. 1 ustawy z 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w związku z art. 7 ustawy wypadkowej, a jego wysokość przy świadczeniu z ubezpieczenia wypadkowego wynosi 100% podstawy wymiaru zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy wypadkowej.

Jednorazowe odszkodowanie przysługuje wtedy, gdy stały albo długotrwały uszczerbek na zdrowiu zostanie stwierdzony po zakończeniu leczenia i rehabilitacji. Podstawa prawna to art. 11 ust. 1 ustawy wypadkowej. O wysokości decyduje procent uszczerbku ustalony przez lekarza orzecznika ZUS oraz aktualna stawka za 1% uszczerbku określana w obwieszczeniu właściwego ministra.

Renta z tytułu niezdolności do pracy może przysługiwać, jeżeli wypadek spowodował niezdolność do pracy. Podstawę stanowią art. 17 i nast. ustawy wypadkowej.

Czy zleceniodawca musi zapłacić rehabilitację i „zwolnienie”?

Trzeba rozdzielić dwie kwestie:

1. świadczenia z ubezpieczenia społecznego wypadkowego – wypłaca je ZUS, nie zleceniodawca,
2. odszkodowanie cywilne od zleceniodawcy – może być dochodzone dodatkowo, ale tylko gdy są podstawy odpowiedzialności cywilnej.

Z samego faktu wypadku przy pracy na zleceniu nie wynika automatycznie obowiązek pracodawcy czy zleceniodawcy do zwrotu wszystkich kosztów leczenia z własnych środków. Podstawową drogą są świadczenia z ZUS na podstawie ustawy wypadkowej.

Inaczej jest, gdy można wykazać zawinione naruszenie obowiązków organizacyjnych lub zasad bezpieczeństwa, np. brak zabezpieczenia śliskiej powierzchni, brak instrukcji, brak wyposażenia ochronnego. Wtedy możliwe może być dochodzenie roszczeń uzupełniających na podstawie art. 415 albo art. 430 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny, a w odpowiednich sytuacjach także art. 444 § 1 i art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego. Taka odpowiedzialność zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego i dowodów.

Obowiązki zleceniodawcy po zgłoszeniu wypadku

Jeżeli doszło do wypadku osoby wykonującej umowę-zlecenie, płatnik składek powinien ustalić okoliczności i przyczyny zdarzenia oraz sporządzić kartę wypadku. Wynika to z § 2 ust. 1 oraz § 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19.12.2002 r. w sprawie uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i terminu jej sporządzenia.

Kartę wypadku sporządza się nie później niż w terminie 14 dni od dnia uzyskania zawiadomienia o wypadku. Wynika to z § 4 ust. 1 tego rozporządzenia. To ważne: termin liczony jest od zawiadomienia o wypadku, a nie od samej daty zdarzenia.

Przy ustalaniu okoliczności wypadku uwzględnia się w szczególności:

• wyjaśnienia poszkodowanego,
• informacje i zeznania świadków,
• dokumentację medyczną,
• miejsce i warunki wykonywania zlecenia,
• inne dowody, np. monitoring, zdjęcia, korespondencję.

Jeżeli w karcie wypadku znajdą się nieprawidłowości, warto zgłosić pisemne zastrzeżenia i dołączyć własne dowody.

Co zrobić, gdy zleceniodawca nie sporządza karty wypadku?

Najbezpieczniej działać równolegle na kilku poziomach:

1. wysłać do zleceniodawcy pisemne wezwanie do sporządzenia karty wypadku i przekazania dokumentacji,
2. zachować dowód nadania i odbioru pisma,
3. złożyć do ZUS wniosek o świadczenia wraz z dokumentami, jakie już są dostępne,
4. dołączyć opis zdarzenia oraz wskazać świadków, jeśli karta wypadku nie została wydana,
5. w razie sporu odwołać się od decyzji ZUS do sądu.

W postępowaniu przed ZUS brak karty wypadku utrudnia sprawę, ale nie zawsze definitywnie ją zamyka. Organ może badać inne dowody, a w razie decyzji odmownej przysługuje odwołanie do sądu na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 477⁹ § 1 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeżeli zachowanie zleceniodawcy polega na niezgłoszeniu wymaganych danych albo podaniu danych nieprawdziwych mających wpływ na prawo do świadczeń, w grę może wchodzić odpowiedzialność karna z art. 219 ustawy z 6.06.1997 r. – Kodeks karny. Nie oznacza to jednak, że samo powołanie tego przepisu rozwiąże sprawę z ZUS. Najważniejsze są dokumenty i dowody.

Jakie dokumenty zwykle są potrzebne do ZUS?

Zakres dokumentów zależy od świadczenia, ale najczęściej potrzebne są:

• karta wypadku,
• zaświadczenie lekarskie i dokumentacja leczenia,
• wniosek o jednorazowe odszkodowanie albo inne świadczenie,
• dokumentacja potwierdzająca podleganie ubezpieczeniu,
• ewentualne oświadczenia świadków lub inne dowody zdarzenia.

Przy jednorazowym odszkodowaniu wniosek składa się po zakończeniu leczenia i rehabilitacji, bo dopiero wtedy można ocenić, czy wystąpił stały albo długotrwały uszczerbek na zdrowiu w rozumieniu art. 11 ust. 2 i 3 ustawy wypadkowej.

Czy PIP pomoże zleceniobiorcy?

Państwowa Inspekcja Pracy nie zastępuje ZUS w przyznawaniu świadczeń wypadkowych. Może jednak mieć znaczenie, gdy sprawa dotyczy warunków wykonywania pracy, bezpieczeństwa lub pozornego „zlecenia”, które w rzeczywistości miało cechy stosunku pracy z art. 22 § 1 i § 1¹ ustawy z 26.06.1974 r. – Kodeks pracy.

W części spraw kontrola PIP może więc pomóc dowodowo, ale nie zawsze będzie najważniejszym narzędziem. Dla uzyskania świadczeń z ustawy wypadkowej kluczowe pozostają ZUS i ewentualnie sąd.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne zasady działają w praktyce przy różnych rodzajach zdarzeń i problemach z dokumentacją.

FAQ

Czy na umowie-zleceniu trzeba przepracować 6 miesięcy, aby dostać świadczenia po wypadku?

Nie. Ustawa wypadkowa nie przewiduje takiego warunku. Decydujące jest to, czy w dniu wypadku zleceniobiorca podlegał ubezpieczeniu wypadkowemu.

Czy zleceniobiorca dostaje 100% wynagrodzenia na zwolnieniu po wypadku przy pracy?

Co do zasady przysługuje mu zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego w wysokości 100% podstawy wymiaru na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy wypadkowej, o ile zdarzenie zostanie uznane za wypadek przy pracy.

Kto sporządza kartę wypadku przy umowie-zleceniu?

Obowiązek ten spoczywa na podmiocie ustalającym okoliczności wypadku, czyli w praktyce na płatniku składek lub zleceniodawcy, zgodnie z rozporządzeniem z 19.12.2002 r.

W jakim terminie trzeba sporządzić kartę wypadku?

Nie później niż w ciągu 14 dni od dnia uzyskania zawiadomienia o wypadku.

Czy można domagać się od zleceniodawcy dodatkowego odszkodowania?

Tak, ale tylko wtedy, gdy są podstawy odpowiedzialności cywilnej, np. wina w organizacji pracy lub naruszenie zasad bezpieczeństwa. To wymaga osobnej analizy dowodów.

Źródła

• art. 3 ust. 1 oraz art. 3 ust. 3 pkt 6, art. 6, art. 9, art. 11, art. 17 ustawy z 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych
• art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2, art. 83 ust. 2 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 18 ust. 1 ustawy z 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa
• § 2-4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19.12.2002 r. w sprawie uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i terminu jej sporządzenia
• art. 22 § 1 i § 1¹ ustawy z 26.06.1974 r. – Kodeks pracy
• art. 415, art. 430, art. 444 § 1, art. 445 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 219 ustawy z 6.06.1997 r. – Kodeks karny
• art. 477⁹ § 1 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego