Wybór społecznego inspektora pracy w szkole

Czym jest społeczna inspekcja pracy w szkole?

Społeczna inspekcja pracy jest pracowniczą służbą społeczną. Jej zadaniem jest dbanie o bezpieczne i higieniczne warunki pracy oraz o przestrzeganie uprawnień pracowniczych. W szkole może to dotyczyć nie tylko klasycznych spraw BHP, lecz także np. stanu pomieszczeń, organizacji pracy, czasu pracy, urlopów, warunków pracy nauczycieli i pracowników niepedagogicznych, a także reagowania na zagrożenia zdrowia i życia pracowników. W szkole może też pojawić się problem łączenia funkcji SIP z dłuższą nieobecnością nauczyciela; zobacz, jak urlop dla poratowania zdrowia wpływa na pełnienie funkcji społecznego inspektora pracy.

Ważne jest to, że społeczna inspekcja pracy reprezentuje interesy wszystkich pracowników zakładu pracy. Nie działa wyłącznie na rzecz członków związku zawodowego. Jednocześnie ustawowo jest kierowana przez zakładowe organizacje związkowe, a przy organizacjach międzyzakładowych stosuje się odpowiednio przepisy o organizacjach zakładowych.

W praktyce oświatowej trzeba więc odróżnić dwie rzeczy: kto organizuje wybory oraz kto wybiera inspektora. Wybory przeprowadza właściwa organizacja związkowa, natomiast samego społecznego inspektora pracy wybierają pracownicy szkoły. W tym kontekście znaczenie ma także sytuacja prawna pracowników szkoły, bo w placówkach oświatowych pracują zarówno nauczyciele, jak i pracownicy administracji oraz obsługi.

Kto może przeprowadzić wybory społecznego inspektora pracy?

Zgodnie z art. 6 ustawy o społecznej inspekcji pracy wybory społecznych inspektorów pracy przeprowadzają zakładowe organizacje związkowe na podstawie uchwalonych przez siebie regulaminów wyborów. Ogólnokrajowe organizacje związkowe mogą ustalać ramowe wytyczne do takich regulaminów.

Jeżeli u pracodawcy działa więcej niż jedna organizacja związkowa, prawidłowa procedura powinna uwzględniać ich udział zgodnie z ustawą, przepisami o związkach zawodowych oraz regulaminem wyborów. Pracodawca, w tym dyrektor szkoły, nie powinien samodzielnie kreować procedury wyborczej ani wskazywać kandydata. Jego rola jest inna: ma zapewnić warunki do działania społecznej inspekcji pracy i nie może utrudniać jej działalności.

W placówkach oświatowych często działa nie tyle osobna organizacja w jednej szkole, ile struktura ZNP lub innego związku obejmująca więcej niż jednego pracodawcę. Dlatego w opisanej sytuacji nie wystarczy odpowiedź: „nie ma ogniska w szkole, więc wyborów nie wolno przeprowadzić”. Trzeba ustalić, czy właściwy oddział albo organizacja międzyzakładowa rzeczywiście obejmuje szkołę swoim działaniem i czy zgodnie ze swoimi uchwałami oraz regulaminem mogła przeprowadzić wybory w tej placówce.

Czy brak ogniska ZNP w szkole wyklucza wybór SIP?

Nie zawsze. Brak odrębnego ogniska ZNP w danej szkole jest ważną okolicznością, ale sam w sobie nie musi jeszcze oznaczać, że w szkole nie działa żadna właściwa organizacja związkowa. W oświacie organizacje związkowe mogą działać w strukturach obejmujących wiele szkół lub placówek, a ich umocowanie wynika z ustawy o związkach zawodowych, statutu związku i uchwał właściwych organów.

Jeżeli jednak dana szkoła nie jest formalnie objęta działaniem żadnej zakładowej ani międzyzakładowej organizacji związkowej uprawnionej do przeprowadzenia wyborów, to zorganizowanie wyborów społecznego inspektora pracy byłoby bardzo wątpliwe. Ustawa wyraźnie wiąże przeprowadzenie wyborów z organizacjami związkowymi i uchwalonym przez nie regulaminem.

W praktyce należy sprawdzić przede wszystkim: czy ZNP zgłosił dyrektorowi szkoły, że obejmuje placówkę swoim działaniem, jaka struktura ZNP jest właściwa dla szkoły, kto uchwalił regulamin wyborów, kto powołał komisję wyborczą i czy osoby organizujące zebranie miały umocowanie od właściwej organizacji związkowej.

Kto wybiera społecznego inspektora pracy w małej szkole?

Jeżeli szkoła zatrudnia do 300 pracowników, zakładowego społecznego inspektora pracy wybiera ogólne zebranie pracowników zakładu pracy. Oznacza to, że przy szkole zatrudniającej 20 osób wybór powinien odbywać się na zebraniu pracowników tej szkoły, a nie wyłącznie w gronie członków związku zawodowego.

Ustawa nie ogranicza prawa głosu do członków ZNP lub innej organizacji związkowej. Społeczna inspekcja pracy reprezentuje interesy wszystkich pracowników, dlatego w wyborze powinni mieć możliwość udziału pracownicy zatrudnieni w zakładzie pracy. Regulamin może doprecyzować kwestie techniczne, takie jak termin zgłaszania kandydatów, sposób zawiadomienia, karty do głosowania, tajność głosowania, liczenie głosów i sporządzenie protokołu.

Jeżeli więc głosowanie przeprowadzono bardzo szybko, bez realnej możliwości zapoznania się z regulaminem, bez jasnej listy kandydatów albo bez prawidłowego protokołu, może to uzasadniać zarzuty proceduralne wobec organizatorów wyborów. Nie oznacza to jednak automatycznie, że wybór może zostać łatwo unieważniony przez dyrektora lub sąd.

Kto może kandydować na społecznego inspektora pracy?

Społecznym inspektorem pracy może być pracownik danego zakładu pracy, który jest członkiem związku zawodowego i nie zajmuje stanowiska kierownika zakładu pracy ani stanowiska kierowniczego bezpośrednio podległego kierownikowi zakładu. Zakładowe organizacje związkowe mogą jednak postanowić, że kandydatem może być również pracownik niebędący członkiem związku zawodowego.

Kandydat powinien posiadać niezbędną znajomość zagadnień z zakresu działania społecznej inspekcji pracy. W przypadku zakładowego społecznego inspektora pracy ustawa wymaga co najmniej pięcioletniego stażu pracy w branży, do której należy zakład, oraz co najmniej dwuletniego stażu pracy w danym zakładzie. Dla oddziałowego lub grupowego społecznego inspektora pracy wymagany jest co najmniej dwuletni staż w branży i co najmniej roczny staż w danym zakładzie.

W szkole należy więc zweryfikować nie tylko wynik głosowania, lecz także to, czy kandydat spełniał warunki ustawowe i warunki przewidziane w regulaminie wyborów. Sam fakt, że kandydat nie był członkiem ZNP, nie musi przesądzać sprawy, jeśli właściwe organizacje związkowe dopuściły kandydowanie osób niezrzeszonych.

Czy przy wyniku 6 do 5 trzeba przeprowadzić drugie głosowanie?

Ustawa o społecznej inspekcji pracy nie zawiera szczegółowej reguły, że przy wyniku 6 do 5 należy automatycznie przeprowadzić drugą turę albo dodatkowe głosowanie. Takie wymaganie może wynikać dopiero z regulaminu wyborów.

Jeżeli regulamin przewiduje zwykłą większość ważnie oddanych głosów, kandydat z wynikiem 6 do 5 może zostać uznany za wybranego. Jeżeli natomiast regulamin wymaga bezwzględnej większości głosów, określonego quorum albo większości liczonej od wszystkich pracowników uprawnionych do głosowania, sam wynik 6 do 5 może być niewystarczający. Wtedy trzeba sprawdzić, ile osób było uprawnionych do głosowania, ile oddano głosów ważnych i jak regulamin definiuje wybór kandydata.

Przy 20 pracownikach wynik 6 do 5 może oznaczać większość spośród głosujących, ale nie większość wszystkich pracowników szkoły. Dlatego ocena zależy od konkretnego regulaminu, a nie od samej ustawy.

Czy dyrektor może zakwestionować wybór społecznego inspektora pracy?

Co do zasady dyrektor szkoły nie jest organem kontrolującym ważność wyborów społecznego inspektora pracy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalono pogląd, że kontrola zgodności z prawem wyboru społecznego inspektora pracy nie należy do kompetencji sądu pracy, a ustawodawca nie przewidział zewnętrznego trybu unieważniania takich wyborów.

Nie oznacza to, że naruszenia procedury są bez znaczenia. Oznacza natomiast, że podstawową drogą działania są wnioski i zastrzeżenia kierowane do komisji wyborczej oraz właściwych organizacji związkowych. Jeżeli problem dotyczy później ochrony stosunku pracy osoby powołującej się na funkcję społecznego inspektora pracy, sąd pracy może oceniać materialne przesłanki ochrony, ale nie jest to klasyczne postępowanie o unieważnienie wyborów.

Pracodawca powinien ostrożnie podchodzić do odmowy respektowania mandatu SIP. Uniemożliwianie działalności społecznego inspektora pracy lub niewykonywanie jego zaleceń może wiązać się z odpowiedzialnością wykroczeniową i grzywną do 20 000 zł.

Co zrobić, gdy wybory SIP w szkole budzą wątpliwości?

Najpierw warto zebrać dokumenty: regulamin wyborów, zawiadomienie o zebraniu, listę obecności, listę kandydatów, protokół komisji wyborczej, karty do głosowania albo zestawienie głosów oraz uchwały lub upoważnienia organizacji związkowej, która wybory przeprowadzała. Bez tych dokumentów trudno ocenić, czy uchybienia miały charakter formalny, czy mogły realnie wpłynąć na wynik głosowania.

Następnie pracownicy mogą wystąpić do właściwego organu ZNP albo innej organizacji związkowej o wyjaśnienie podstaw przeprowadzenia wyborów, wgląd w protokół i stanowisko co do ewentualnych nieprawidłowości. Jeżeli społeczny inspektor pracy nie wykonuje obowiązków, ustawa przewiduje możliwość jego odwołania przed upływem kadencji na wniosek zakładowych organizacji związkowych albo co najmniej jednej piątej pracowników.

W szkole zatrudniającej 20 pracowników jedna piąta załogi to 4 pracowników. Taki wniosek nie jest jednak prostym środkiem do unieważnienia wadliwych wyborów; służy przede wszystkim odwołaniu inspektora, który nie wywiązuje się z obowiązków. Mimo to w praktyce bywa sposobem na uporządkowanie sytuacji, jeżeli po wyborach powstał poważny spór co do mandatu i zaufania załogi.

FAQ

Czy społecznego inspektora pracy wybierają tylko członkowie związku zawodowego?

Nie. Ustawa stanowi, że społecznych inspektorów pracy wybierają pracownicy zakładu pracy. Organizacja związkowa przeprowadza wybory i uchwala regulamin, ale prawo udziału w wyborze nie powinno być ograniczone wyłącznie do członków związku.

Czy w każdej szkole musi być społeczny inspektor pracy?

Nie w każdej szkole w praktyce funkcjonuje SIP. Ustawa przewiduje społeczną inspekcję pracy jako instytucję związaną z działaniem organizacji związkowych. Jeżeli żadna właściwa organizacja związkowa nie obejmuje szkoły swoim działaniem, przeprowadzenie wyborów SIP jest problematyczne.

Czy dyrektor szkoły może zorganizować wybory SIP?

Nie powinien samodzielnie organizować wyborów. Wybory przeprowadzają organizacje związkowe na podstawie uchwalonych regulaminów. Dyrektor może zapewnić warunki organizacyjne, ale nie powinien przejmować kompetencji związku ani wpływać na wybór kandydata.

Czy kandydat na SIP musi należeć do związku zawodowego?

Zasadą jest, że społecznym inspektorem pracy może być pracownik danego zakładu pracy będący członkiem związku zawodowego. Organizacje związkowe mogą jednak postanowić, że kandydować może także pracownik niezrzeszony.

Czy wynik 6 do 5 wystarcza do wyboru społecznego inspektora pracy?

Może wystarczać, jeżeli regulamin wyborów przewiduje wybór zwykłą większością ważnie oddanych głosów. Jeżeli regulamin wymaga innej większości albo quorum, trzeba ocenić wynik według tych wymagań.

Czy sąd pracy może unieważnić wybór społecznego inspektora pracy?

Co do zasady nie ma odrębnej drogi sądowej do kontroli poprawności wyborów SIP. Sąd pracy może jednak w konkretnym sporze pracowniczym oceniać, czy dana osoba korzysta z ochrony przewidzianej dla społecznego inspektora pracy.

Co zrobić, gdy regulamin wyborów nie został wcześniej udostępniony pracownikom?

Najlepiej wystąpić pisemnie do organizacji związkowej lub komisji wyborczej o udostępnienie regulaminu, protokołu i wyjaśnienie przebiegu wyborów. Jeżeli uchybienia były poważne, pracownicy mogą domagać się działań naprawczych wewnątrz organizacji związkowej.

Podsumowanie

W opisanej sprawie kluczowe są dwie kwestie: czy szkoła była formalnie objęta działaniem właściwej organizacji związkowej oraz co dokładnie przewidywał regulamin wyborów SIP. Jeżeli ZNP lub inna uprawniona organizacja związkowa obejmowała szkołę swoim działaniem, mogła przeprowadzić wybory na podstawie swojego regulaminu, a głosowanie powinno objąć pracowników szkoły, nie tylko członków związku.

Jeżeli natomiast w szkole nie działała żadna właściwa organizacja związkowa, a osoby organizujące wybory nie miały umocowania, zasadność przeprowadzenia wyborów jest poważnie wątpliwa. Zarzuty dotyczące braku listy kandydatów, pośpiechu, niedostatecznego zapoznania z regulaminem i niejasnego liczenia głosów trzeba oceniać przede wszystkim przez pryzmat regulaminu wyborów i dokumentów z zebrania.

W sprawach związanych z SIP szczególne znaczenie ma dokumentacja. Warto zachować zawiadomienia, protokoły i pisemną korespondencję z organizacją związkową. Przy sporach o zakres uprawnień SIP oraz przy tematach takich jak kontrola warunków pracy w szkole często potrzebna jest analiza konkretnego stanu faktycznego, a nie tylko ogólna odpowiedź na podstawie ustawy.

Źródła

• Ustawa z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy
• Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 sierpnia 2006 r., II PK 339/05
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2011 r., II PK 79/11