Czy odrzucenie oferty w przetargu oznacza zakaz udziału w zamówieniach publicznych?

Charakter art. 108 ust. 1 pkt 5 Prawa zamówień publicznych

Zgodnie z ustawą Prawo zamówień publicznych art. 108 ust. 1 pkt 5 stanowi jedną z przesłanek wykluczenia wykonawcy z postępowania. Przepis ten dotyczy sytuacji, w których wykonawcy zawarli porozumienie mające na celu zakłócenie konkurencji, w szczególności gdy należą do tej samej grupy kapitałowej i składają odrębne oferty.

Jednocześnie art. 108 ust. 1 pkt 4 PZP przewiduje odrębną przesłankę wykluczenia, odnoszącą się do wykonawcy, wobec którego „prawomocnie orzeczono zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne”. Taki zakaz może zostać nałożony wyłącznie w drodze prawomocnego orzeczenia sądu, jako środek karny.

Sam art. 108 ust. 1 pkt 5 PZP nie ustanawia generalnego ani czasowego zakazu udziału w przyszłych postępowaniach. Przepis ten pozwala zamawiającemu jedynie na wykluczenie wykonawcy z konkretnego postępowania, jeżeli istnieją wiarygodne przesłanki wskazujące na zmowę przetargową.

Możliwość wykazania niezależnego przygotowania ofert

Obligatoryjne wykluczenie wykonawcy na podstawie art. 108 ust. 1 pkt 5 następuje tylko wtedy, gdy zamawiający może stwierdzić, na podstawie wiarygodnych przesłanek, że doszło do porozumienia mającego na celu zakłócenie konkurencji. Przepis ten nie ma jednak charakteru bezwzględnego, ponieważ umożliwia wykonawcom wykazanie, że oferty zostały przygotowane niezależnie od siebie.

Przed ewentualnym wykluczeniem zamawiający powinien umożliwić wykonawcom złożenie wyjaśnień i przedstawienie dowodów potwierdzających brak zmowy. Same powiązania rodzinne lub kapitałowe nie są automatycznie równoznaczne z naruszeniem zasad uczciwej konkurencji.

Pojęcie porozumienia antykonkurencyjnego

Do wykluczenia wykonawcy nie jest wystarczające istnienie jakiegokolwiek porozumienia pomiędzy przedsiębiorcami. Musi to być porozumienie antykonkurencyjne, rozumiane jako działanie zmierzające do sztucznego zwiększenia szans na uzyskanie zamówienia lub wyeliminowania innych wykonawców z postępowania.

Nie jest zakazane samo kontaktowanie się wykonawców ani informowanie się o zamiarze złożenia oferty, o ile nie prowadzi to do osiągnięcia celów sprzecznych z zasadą konkurencyjności.

Orzecznictwo KIO dotyczące zmowy przetargowej

W wyroku KIO z 30.09.2019 r., KIO 1830/19, LEX nr 2728599, wskazano, że podpisanie dokumentów ofertowych przez tę samą osobę dla dwóch wykonawców może stanowić istotną przesłankę świadczącą o zakłóceniu konkurencji. Łączne wystąpienie powiązań osobowych oraz innych okoliczności faktycznych może prowadzić do wniosku o istnieniu zmowy przetargowej.

Z kolei w wyroku KIO z 30.10.2023 r., KIO 3044/23, podkreślono, że przepisy Prawa zamówień publicznych nie zakazują udziału w postępowaniu wykonawcom powiązanym rodzinnie. Powiązania rodzinne oraz wspólne miejsce prowadzenia działalności nie stanowią wystarczającej przesłanki do stwierdzenia zmowy, jeżeli nie towarzyszą im inne okoliczności potwierdzające porozumienie antykonkurencyjne (por. również wyrok KIO z 24.06.2022 r., KIO 1529/22, LEX nr 3434227).

Zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne a rola sądu

Wyrażenie „zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne”, o którym mowa w art. 108 ust. 1 pkt 4 PZP, odnosi się wyłącznie do środka karnego orzekanego przez sąd w prawomocnym wyroku. Zamawiający ani inny organ administracji nie mają kompetencji do samodzielnego nakładania generalnego zakazu udziału w przyszłych postępowaniach.

Decyzja zamawiającego o odrzuceniu oferty lub wykluczeniu wykonawcy dotyczy wyłącznie konkretnego postępowania i nie wywołuje skutków w postaci trwałego zakazu udziału w zamówieniach publicznych.

Znaczenie informacji z Krajowego Rejestru Karnego

Informacje o prawomocnie orzeczonych zakazach ubiegania się o zamówienia publiczne ujawniane są w Krajowym Rejestrze Karnym. Brak wpisu w KRK oznacza, że wobec danej osoby nie zapadł prawomocny wyrok nakładający taki zakaz. Zaświadczenie o niekaralności stanowi więc istotny dowód potwierdzający brak przeszkód do udziału w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

1. Czy odrzucenie oferty przez zamawiającego oznacza zakaz udziału w przyszłych przetargach?
Nie. Odrzucenie oferty lub wykluczenie dotyczy wyłącznie konkretnego postępowania.

2. Czy art. 108 ust. 1 pkt 5 Pzp wprowadza 3-letni zakaz udziału w zamówieniach?
Nie. Przepis ten pozwala jedynie na wykluczenie z danego postępowania, a nie na ogólny zakaz.

3. Kto może orzec zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne?
Wyłącznie sąd – w prawomocnym wyroku, jako środek karny.

4. Czy powiązania rodzinne między wykonawcami są zakazane?
Nie. Same powiązania nie stanowią naruszenia – konieczne jest wykazanie zmowy przetargowej.

5. Czy wykonawca może się bronić przed wykluczeniem za zmowę?
Tak. Może wykazać, że oferty zostały przygotowane niezależnie.

6. Co oznacza brak wpisu w Krajowym Rejestrze Karnym?
Oznacza, że nie orzeczono wobec danej osoby zakazu udziału w zamówieniach publicznych.

7. Czy kontakt między wykonawcami przed złożeniem ofert jest zabroniony?
Nie, o ile nie prowadzi do zakłócenia konkurencji.