Zabezpieczenie należytego wykonania umowy w zamówieniach publicznych

Czym jest zabezpieczenie należytego wykonania umowy?

Zabezpieczenie należytego wykonania umowy jest instrumentem służącym pokryciu roszczeń zamawiającego wynikających z niewykonania albo nienależytego wykonania umowy. Tak jego funkcję określa art. 449 ust. 2 ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych, dalej: PZP.

Żądanie zabezpieczenia nie jest obowiązkowe w każdym postępowaniu. Jeżeli zamawiający je przewiduje, informacja o obowiązku wniesienia zabezpieczenia, jego wysokości i zasadach powinna być ujawniona w dokumentach zamówienia. Co do zasady zabezpieczenie wnosi się przed zawarciem umowy, chyba że ustawa stanowi inaczej albo zamawiający określił inny termin w dokumentach zamówienia.

Zabezpieczenie nie jest karą ani dodatkową opłatą za uzyskanie zamówienia. Ma chronić wierzytelności zamawiającego, przykładowo roszczenia odszkodowawcze lub należne kary umowne, o ile wynikają one z umowy i zostały spełnione przesłanki ich dochodzenia.

Ile może wynosić zabezpieczenie?

Wysokość zabezpieczenia reguluje art. 452 PZP. Ustala się ją procentowo w stosunku do ceny całkowitej podanej w ofercie. Jeżeli oferta zawiera ceny jednostkowe, podstawą jest maksymalna wartość nominalna zobowiązania zamawiającego wynikającego z umowy.

Zasadą jest zabezpieczenie nieprzekraczające 5% tej podstawy. Zamawiający może ustalić zabezpieczenie powyżej 5%, lecz nie wyższe niż 10%, tylko wtedy, gdy uzasadnia to przedmiot zamówienia albo ryzyko związane z jego realizacją. Okoliczności te muszą zostać opisane w SWZ lub innych dokumentach zamówienia. Samo wskazanie stawki 10% bez wyjaśnienia jej przyczyn nie realizuje wymagania z art. 452 ust. 3 PZP.

Uzasadnienie wyższego zabezpieczenia powinno odnosić się do konkretnego zamówienia, a nie do ogólnego przekonania, że maksymalna kwota lepiej chroni zamawiającego. Znaczenie mogą mieć między innymi złożoność robót, szczególne skutki awarii, wysokie ryzyko wad, trudność zastąpienia wykonawcy albo krytyczne znaczenie ciągłości świadczenia.

W jakich formach można wnieść zabezpieczenie?

Art. 450 ust. 1 PZP pozostawia wykonawcy wybór jednej albo kilku podstawowych form zabezpieczenia. Są to:

• pieniądz,
• poręczenie bankowe lub poręczenie spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej, przy czym zobowiązanie kasy jest zawsze pieniężne,
• gwarancja bankowa,
• gwarancja ubezpieczeniowa,
• poręczenie podmiotu, o którym mowa w art. 6b ust. 5 pkt 2 ustawy o utworzeniu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości.

Zamawiający nie może ograniczyć wykonawcy do jednej wybranej przez siebie formy z tego katalogu. Wykonawca może także połączyć kilka form, na przykład wnieść część zabezpieczenia w pieniądzu, a część w gwarancji ubezpieczeniowej, pod warunkiem że łącznie zabezpieczają wymaganą kwotę i zachowana jest ciągłość ochrony.

Za zgodą zamawiającego dopuszczalne są również formy dodatkowe wymienione w art. 450 ust. 2 PZP: weksel z poręczeniem wekslowym banku albo SKOK, zastaw na papierach wartościowych emitowanych przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego oraz zastaw rejestrowy.

Zabezpieczenie pieniężne wpłaca się przelewem na rachunek wskazany przez zamawiającego. Zamawiający przechowuje je na oprocentowanym rachunku i zwraca wraz z odsetkami, po potrąceniu kosztu prowadzenia rachunku oraz prowizji bankowej za przelew. Wadium wniesione w pieniądzu może zostać zaliczone na poczet zabezpieczenia, jeżeli wykonawca wyrazi na to zgodę.

Czy można zmienić formę zabezpieczenia?

Tak. Art. 451 PZP pozwala wykonawcy w trakcie realizacji umowy zmienić formę zabezpieczenia na jedną albo kilka form podstawowych z art. 450 ust. 1 PZP. Zmiana na formę dodatkową z art. 450 ust. 2 PZP wymaga zgody zamawiającego.

Zmiana musi zachować ciągłość zabezpieczenia i nie może prowadzić do obniżenia jego wysokości. W praktyce nowa gwarancja albo poręczenie powinny zacząć obowiązywać najpóźniej w chwili wygaśnięcia dotychczasowego instrumentu, bez powstania choćby jednodniowej luki.

Zabezpieczenie tworzone przez potrącenia

Jeżeli okres realizacji zamówienia jest dłuższy niż rok, art. 452 ust. 4–7 PZP pozwala – za zgodą zamawiającego – tworzyć zabezpieczenie przez potrącanie kwot z należności za częściowo wykonane dostawy, usługi albo roboty budowlane.

W takim przypadku wykonawca musi wnieść w dniu zawarcia umowy co najmniej 30% wymaganej kwoty zabezpieczenia. Pełna kwota musi zostać zgromadzona nie później niż do połowy okresu, na który zawarto umowę. Zamawiający wpłaca potrącane kwoty na rachunek bankowy w tym samym dniu, w którym płaci fakturę.

Jak działa zabezpieczenie na okres dłuższy niż 5 lat?

Przy wieloletnich umowach i długiej gwarancji kluczowy jest art. 452 ust. 8–10 PZP. Jeżeli zabezpieczenie ma obowiązywać dłużej niż 5 lat, zabezpieczenie pieniężne wnosi się na cały wymagany okres. Zabezpieczenie w innej formie, na przykład gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej, może zostać wniesione na okres nie krótszy niż 5 lat, z jednoczesnym zobowiązaniem wykonawcy do jego przedłużenia albo wniesienia nowego zabezpieczenia na kolejne okresy.

Oznacza to, że przy zabezpieczeniu wymaganym przez 10 lat wykonawca nie musi zawsze uzyskać jednego dokumentu gwarancji wystawionego od razu na pełne 10 lat. Ustawa przewiduje mechanizm kolejnych okresów. Dokumenty zamówienia powinny go respektować i nie powinny pozbawiać wykonawcy możliwości skorzystania z rozwiązania przewidzianego w art. 452 ust. 8 PZP.

Jeżeli wykonawca nie przedłuży zabezpieczenia ani nie wniesie nowego najpóźniej 30 dni przed upływem ważności dotychczasowego zabezpieczenia niepieniężnego, zamawiający zmienia jego formę na pieniężną przez wypłatę kwoty z dotychczasowej gwarancji lub poręczenia. Wypłata musi nastąpić nie później niż w ostatnim dniu ważności dotychczasowego zabezpieczenia. Pobrana kwota nadal jest zabezpieczeniem, a nie automatycznie należnym zamawiającemu odszkodowaniem.

Zwrot zabezpieczenia i zasada 70/30

Zgodnie z art. 453 ust. 1 PZP zamawiający zwraca zabezpieczenie w terminie 30 dni od dnia wykonania zamówienia i uznania go za należycie wykonane. Przepis nie pozwala bezterminowo uzależniać zwrotu od dowolnej decyzji zamawiającego. Ocena należytego wykonania musi odnosić się do umowy i rzeczywistego sposobu wykonania świadczenia.

Zamawiający może pozostawić nie więcej niż 30% zabezpieczenia na roszczenia z tytułu rękojmi za wady lub gwarancji. Pozostała część, a więc co najmniej 70%, podlega zwrotowi na zasadach z art. 453 ust. 1 PZP. Mechanizm 70/30 nie oznacza, że zamawiający zawsze musi zatrzymać dokładnie 30% – może pozostawić kwotę niższą albo zrezygnować z jej pozostawienia.

Kwota pozostawiona na okres rękojmi lub gwarancji musi zostać zwrócona nie później niż w 15. dniu po upływie właściwego okresu. Jeżeli zabezpieczenie ma obejmować oba reżimy, a ich terminy są różne, dokumenty zamówienia i umowa powinny jasno wskazywać, do jakiego dnia obowiązuje pozostawiona część i jakie roszczenia zabezpiecza.

Zamawiający może również przewidzieć częściowy zwrot zabezpieczenia po wykonaniu części zamówienia, ale możliwość ta musi zostać wcześniej wskazana w dokumentach zamówienia.

Rękojmia i gwarancja – odrębne podstawy odpowiedzialności

Rękojmia za wady i gwarancja jakości są odrębnymi instytucjami prawa cywilnego. Rękojmia wynika z ustawy i – zależnie od rodzaju umowy – stosuje się do niej art. 556 i następne Kodeksu cywilnego, a przy umowie o dzieło lub roboty budowlane także odpowiednie odesłania z art. 638 i art. 656 Kodeksu cywilnego.

Gwarancja wynika z oświadczenia gwarancyjnego, które określa obowiązki gwaranta i uprawnienia zamawiającego. Jeżeli nie wskazano innego terminu, art. 577 § 4 Kodeksu cywilnego przewiduje dwuletni termin gwarancji liczony od wydania rzeczy kupującemu. Strony mogą jednak ustalić termin dłuższy, także pięcioletni lub dziesięcioletni.

W PZP pozostawione do 30% zabezpieczenia może chronić roszczenia zarówno z rękojmi, jak i z gwarancji. Jest to istotna różnica w porównaniu ze starszym stanem prawnym, w którym regulacja zwrotu zabezpieczenia odnosiła się wyłącznie do rękojmi.

Czy zamawiający może wymagać zabezpieczenia przez 10 lat?

Dziesięcioletni okres zabezpieczenia nie jest automatycznie sprzeczny z prawem. Może wynikać z długiego okresu realizacji umowy albo z pozostawienia części zabezpieczenia na dziesięcioletnią gwarancję. Trzeba jednak odróżnić pełne zabezpieczenie obowiązujące podczas wykonywania umowy od maksymalnie 30% pozostawionych po jej należytym wykonaniu na rękojmię lub gwarancję.

Długość gwarancji i związany z nią okres zabezpieczenia powinny pozostawać w racjonalnym związku z przedmiotem zamówienia, przewidywaną trwałością rezultatu oraz rzeczywistym ryzykiem wad. Dziesięcioletnia gwarancja na trwałe elementy konstrukcyjne może być łatwiejsza do uzasadnienia niż taki sam okres dla szybko zużywającego się sprzętu albo usługi o krótkotrwałym rezultacie.

Warunek należy ocenić również przez pryzmat zasad uczciwej konkurencji, równego traktowania, przejrzystości i proporcjonalności z art. 16 PZP. Jeżeli wymaganie jednego nieprzerwanego instrumentu gwarancyjnego na 10 lat praktycznie wyklucza większość rynku, szczególnego znaczenia nabiera ustawowy mechanizm pięcioletnich okresów z art. 452 ust. 8 PZP.

Co powinien sprawdzić wykonawca przed złożeniem oferty?

Należy porównać SWZ, projektowane postanowienia umowy oraz wymagany wzór gwarancji lub poręczenia. Dokumenty powinny być spójne co do:

• wysokości zabezpieczenia i podstawy jej obliczenia,
• terminu wniesienia zabezpieczenia,
• okresu obowiązywania pełnej kwoty i części pozostawionej na rękojmię lub gwarancję,
• roszczeń objętych zabezpieczeniem,
• warunków wypłaty z gwarancji lub poręczenia,
• możliwości zmiany formy oraz przedłużenia zabezpieczenia po pierwszych 5 latach,
• terminów zwrotu albo zwolnienia zabezpieczenia.

W postępowaniu o wartości równej lub przekraczającej progi unijne wykonawca może wystąpić o wyjaśnienie treści SWZ na podstawie art. 135 PZP, a w postępowaniu krajowym – na podstawie art. 284 PZP. Wniosek powinien wskazywać konkretną niespójność lub nadmierne wymaganie oraz proponować precyzyjną zmianę dokumentów.

Jeżeli dokumenty zamówienia naruszają ustawę albo zasady postępowania, wykonawca może rozważyć odwołanie do Krajowej Izby Odwoławczej. Odwołanie wobec treści ogłoszenia lub dokumentów zamówienia wnosi się co do zasady w terminie 10 dni w postępowaniu unijnym albo 5 dni w postępowaniu poniżej progów unijnych, liczonych odpowiednio od publikacji ogłoszenia lub udostępnienia dokumentów na stronie internetowej. Terminy z art. 515 ust. 2 PZP są zawite i nie podlegają przywróceniu.

Skutki niewniesienia zabezpieczenia po wyborze oferty

Wykonawca, którego oferta została wybrana, nie powinien odkładać organizowania gwarancji lub poręczenia do ostatnich dni przed podpisaniem umowy. Jeżeli nie wniesie wymaganego zabezpieczenia, zamawiający zatrzymuje wadium na podstawie art. 98 ust. 6 PZP, jeżeli wadium zostało wniesione. Na podstawie art. 263 PZP może też ponownie zbadać i ocenić pozostałe oferty oraz wybrać kolejną ofertę albo unieważnić postępowanie.

Ocena konsekwencji wymaga sprawdzenia, czy zabezpieczenie rzeczywiście było wymagane, czy dokumenty jednoznacznie określały termin i warunki jego wniesienia oraz czy odmowa przyjęcia przedstawionego dokumentu przez zamawiającego była uzasadniona.

Jak ocenić zapis o zatrzymaniu 30% zabezpieczenia?

Postanowienie, zgodnie z którym po wykonaniu zamówienia zamawiający zwróci 70% zabezpieczenia, a 30% pozostawi do końca okresu rękojmi lub gwarancji, może być zgodne z art. 453 PZP. Trzeba jednak sprawdzić cały mechanizm, a nie tylko proporcję.

• Całkowita wysokość zabezpieczenia musi odpowiadać art. 452 ust. 1–3 PZP.
• Pozostawiona część nie może przekraczać 30% pierwotnej kwoty zabezpieczenia.
• Dokumenty muszą wskazywać, czy kwota zabezpiecza rękojmię, gwarancję czy oba reżimy.
• Termin zwrotu powinien odpowiadać art. 453 ust. 3 PZP.
• Przy okresie przekraczającym 5 lat należy stosować mechanizm z art. 452 ust. 8–10 PZP.
• Treść gwarancji nie powinna rozszerzać odpowiedzialności wykonawcy poza zakres umowy i dopuszczalnych roszczeń.

FAQ

Czy zamawiający zawsze może żądać 10% zabezpieczenia?

Nie. Podstawowy limit wynosi 5%. Zabezpieczenie powyżej 5%, maksymalnie do 10%, jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy uzasadnia je przedmiot zamówienia albo ryzyko jego realizacji, a zamawiający opisał to w SWZ lub innych dokumentach zamówienia.

Czy zamawiający może narzucić wyłącznie gwarancję bankową?

Nie powinien ograniczać podstawowych form z art. 450 ust. 1 PZP. Wybór jednej albo kilku z nich należy do wykonawcy. Zgoda zamawiającego jest potrzebna dopiero przy dodatkowych formach wskazanych w art. 450 ust. 2 PZP.

Czy 30% zabezpieczenia może pozostać na okres gwarancji?

Tak. Art. 453 ust. 2 PZP pozwala pozostawić do 30% zabezpieczenia na roszczenia z tytułu rękojmi za wady lub gwarancji. Kwota powinna zostać zwrócona nie później niż w 15. dniu po upływie właściwego okresu.

Czy gwarancja bankowa musi od razu obejmować pełne 10 lat?

Nie zawsze. Jeżeli wymagany okres przekracza 5 lat, art. 452 ust. 8 PZP pozwala wnieść zabezpieczenie niepieniężne na okres co najmniej 5 lat, z obowiązkiem przedłużenia go albo wniesienia nowego zabezpieczenia na kolejne okresy.

Czy można zmienić gwarancję ubezpieczeniową na pieniądz?

Tak. Wykonawca może zmieniać formę zabezpieczenia na jedną albo kilka form podstawowych, pod warunkiem zachowania ciągłości i pełnej wymaganej wysokości zabezpieczenia.

Co zrobić, gdy żaden bank nie akceptuje wzoru gwarancji?

Należy sprawdzić inne ustawowe formy, a jednocześnie przed terminem składania ofert wystąpić o wyjaśnienie lub zmianę SWZ. Pomocne jest dołączenie informacji od banków lub ubezpieczycieli wskazujących, które postanowienia są niemożliwe albo niestandardowe.

Ile czasu jest na odwołanie do KIO wobec SWZ?

Co do zasady 10 dni w postępowaniu o wartości równej lub przekraczającej progi unijne oraz 5 dni w postępowaniu poniżej progów unijnych, licząc od publikacji ogłoszenia albo udostępnienia dokumentów zamówienia na stronie internetowej.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 793, w szczególności art. 16, art. 98, art. 135, art. 263, art. 284, art. 449–453 i art. 515.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 353¹, art. 556 i nast., art. 568, art. 577, art. 638 i art. 656.
• Komentarz Urzędu Zamówień Publicznych do art. 452 PZP – wysokość zabezpieczenia i okres przekraczający 5 lat.
• Komentarz Urzędu Zamówień Publicznych do art. 453 PZP – terminy i zasady zwrotu zabezpieczenia.