Spadek po bezdzietnej ciotce – testament, zachowek i dziedziczenie mieszkania

Przeniesienie majątku na siostrzenicę albo bratanka

Bezdzietna ciotka może zdecydować, kto otrzyma jej mieszkanie i pozostały majątek. Ma zasadniczo dwie drogi: może rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci w testamencie albo przenieść własność jeszcze za życia, np. przez darowiznę, umowę dożywocia albo inną umowę zawartą w formie aktu notarialnego.

Jeżeli celem jest to, aby konkretna siostrzenica lub konkretny bratanek odziedziczyli mieszkanie dopiero po śmierci ciotki, praktycznym rozwiązaniem jest testament. W testamencie ciotka może powołać jedną osobę do całości spadku albo wskazać konkretne składniki majątku, np. mieszkanie, przy zachowaniu wymogów dotyczących zapisu windykacyjnego.

Testament notarialny zwykle zmniejsza ryzyko sporów o autentyczność dokumentu, datę jego sporządzenia czy świadomość testatora. Nie oznacza to, że testamentu notarialnego nigdy nie da się podważyć, ale w praktyce jest on trudniejszy do skutecznego zakwestionowania niż testament własnoręczny sporządzony bez udziału notariusza.

Komu należy się zachowek?

Najczęstsza obawa przy przekazaniu majątku jednej osobie dotyczy zachowku. Trzeba jednak odróżnić krąg spadkobierców ustawowych od kręgu osób uprawnionych do zachowku. Nie każdy krewny, który mógłby dziedziczyć z ustawy, może żądać zachowku.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje tylko zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony zstępny jest małoletni – dwie trzecie tego udziału.

Oznacza to, że rodzeństwo spadkodawcy, siostrzeńcy, bratankowie, dalsi krewni oraz pasierbowie nie są osobami uprawnionymi do zachowku. Jeżeli więc ciotka jest wdową, nie ma dzieci, jej rodzice nie żyją i nie ma innych zstępnych, to powołanie siostrzenicy lub bratanka w testamencie zasadniczo nie powoduje obowiązku spłaty rodzeństwa, dzieci rodzeństwa ani pasierbów z tytułu zachowku.

Inaczej byłoby, gdyby w chwili śmierci ciotki żył jej małżonek, rodzic albo dziecko, wnuk czy dalszy zstępny. Wtedy trzeba byłoby osobno ocenić, czy taka osoba byłaby uprawniona do zachowku i czy otrzymała już należną jej korzyść ze spadku, darowizny albo zapisu.

Brak osób uprawnionych do zachowku a roszczenia rodziny

Jeżeli nie ma osób wymienionych w art. 991 Kodeksu cywilnego, rodzina nie może skutecznie żądać zachowku tylko dlatego, że spadkodawca przekazał majątek jednej osobie. Rodzeństwo, siostrzeńcy, bratankowie czy pasierbowie mogą być spadkobiercami ustawowymi, ale nie mają samodzielnego prawa do zachowku.

Nie oznacza to jednak, że spory są całkowicie wykluczone. Pominięci krewni mogą próbować kwestionować testament, np. powołując się na brak zdolności testowania, sporządzenie testamentu pod wpływem groźby, błędu albo naruszenie wymogów formalnych. Dlatego przy większym majątku, zwłaszcza nieruchomości, warto zadbać o jasną dokumentację i formę notarialną.

Jeżeli ciotka chce przekazać mieszkanie za życia w drodze darowizny, umowa przenosząca własność nieruchomości musi mieć formę aktu notarialnego. Sama darowizna również może być później analizowana przy ewentualnych roszczeniach o zachowek, ale tylko wtedy, gdy istnieją osoby uprawnione do zachowku. Gdy takich osób nie ma, rodzeństwo lub dzieci rodzeństwa nie nabywają z tego tytułu roszczenia o zapłatę.

Dziedziczenie ustawowe po bezdzietnej ciotce

Jeżeli ciotka nie sporządzi testamentu, do spadku dochodzi się według zasad dziedziczenia ustawowego. Kolejność dziedziczenia zależy od tego, jacy krewni żyli w chwili śmierci spadkodawcy oraz czy istniał małżonek.

W uproszczeniu, jeżeli spadkodawca nie pozostawił dzieci ani dalszych zstępnych, w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek i rodzice. Jeżeli nie ma małżonka, cały spadek przypada rodzicom. Gdy rodzic nie dożył otwarcia spadku, jego udział przypada rodzeństwu spadkodawcy, a jeżeli któreś z rodzeństwa zmarło wcześniej, udział tego rodzeństwa przechodzi na jego zstępnych, czyli m.in. siostrzeńców i bratanków.

Zgodnie z art. 932 Kodeksu cywilnego:

„§ 1. W braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice.

§ 3. W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.

§ 4. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.

§ 5. Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym”.

Jeżeli więc ciotka była wdową, nie miała dzieci, jej rodzice nie żyją, a jedyne rodzeństwo także zmarło, spadek może przypaść dzieciom tego rodzeństwa. Jeżeli jest tylko jedna siostrzenica lub jeden bratanek i nie ma innych zstępnych rodzeństwa, taka osoba może odziedziczyć całość spadku z ustawy. Jeżeli zstępnych rodzeństwa jest więcej, udziały trzeba ustalić według konkretnego drzewa rodzinnego.

Bratowa albo szwagier ciotki co do zasady nie dziedziczą po niej z ustawy, ponieważ nie są jej krewnymi ani małżonkiem. Mogliby otrzymać majątek tylko wtedy, gdy zostaliby powołani w testamencie albo gdy nabycie wynikałoby z innego zdarzenia prawnego.

Czy pasierb ciotki dziedziczy mieszkanie?

W praktyce często pojawia się pytanie, czy dziecko zmarłego męża ciotki, czyli jej pasierb, może dziedziczyć mieszkanie. Sam fakt, że ciotka była żoną ojca lub matki pasierba, nie powoduje automatycznie pierwszeństwa pasierba przed krewnymi ciotki.

Art. 934¹ Kodeksu cywilnego stanowi, że w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Pasierb dziedziczy więc dopiero wtedy, gdy odpadnie dziedziczenie małżonka i krewnych spadkodawcy. Jeżeli żyje bratanek, siostrzenica albo inny zstępny rodzeństwa ciotki, to taki krewny ma pierwszeństwo przed pasierbem. Potwierdza to również kierunek orzecznictwa Sądu Najwyższego, m.in. postanowienie z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt V CSK 3/19.

Znaczenie ma także kolejność śmierci małżonków. Jeżeli mąż ciotki zmarł przed nią, nie dziedziczy po ciotce, a jego dziecko może wejść w grę tylko na zasadach dotyczących pasierbów. Jeżeli natomiast ciotka zmarłaby przed mężem, mąż mógłby dziedziczyć po niej jako małżonek, a dopiero po jego śmierci jego spadkobiercy mogliby dziedziczyć majątek, który wszedł do jego spadku.

Testament, darowizna czy umowa dożywocia?

Testament pozwala wskazać spadkobiercę, ale własność mieszkania przechodzi dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy. Do tego czasu ciotka pozostaje właścicielem mieszkania i może nim dysponować. Po śmierci konieczne będzie przeprowadzenie postępowania spadkowego albo uzyskanie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

Darowizna przenosi własność już za życia darczyńcy. Może być dobrym rozwiązaniem, gdy ciotka chce natychmiast przekazać mieszkanie, ale wymaga rozważenia jej zabezpieczenia, np. służebności mieszkania. Trzeba też pamiętać o podatku od darowizny oraz o tym, że darowizna może mieć znaczenie przy rozliczeniach spadkowych, jeśli istnieją osoby uprawnione do zachowku.

Umowa dożywocia polega na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zapewnienie zbywcy utrzymania. W praktyce bywa rozważana wtedy, gdy osoba starsza chce przekazać mieszkanie opiekunowi, ale jednocześnie potrzebuje prawnego zabezpieczenia opieki, mieszkania, pomocy i utrzymania. Wybór między testamentem, darowizną i dożywociem powinien zależeć od wieku, stanu zdrowia, relacji rodzinnych, sytuacji podatkowej i realnych potrzeb ciotki.

Co zrobić po śmierci ciotki?

Po śmierci ciotki trzeba ustalić, czy pozostawiła testament. Testament własnoręczny należy przedstawić w sądzie albo u notariusza w celu jego otwarcia i ogłoszenia. Następnie spadkobierca powinien uzyskać stwierdzenie nabycia spadku w sądzie albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza, jeżeli sprawa nie jest sporna i wszyscy wymagani uczestnicy mogą stawić się u notariusza.

Przy nieruchomości konieczne będzie także ujawnienie nowego właściciela w księdze wieczystej. W praktyce oznacza to złożenie wniosku wieczystoksięgowego z dokumentem potwierdzającym nabycie spadku. Jeżeli występuje kilku spadkobierców, często potrzebny jest również dział spadku, czyli podział majątku między uprawnionych.

Jeżeli spadkobierca nie zna pełnego składu rodziny zmarłej osoby, warto zachować ostrożność. W sprawach spadkowych sąd bada krąg spadkobierców, a pominięcie osoby uprawnionej może prowadzić do konieczności zmiany postanowienia albo dalszych sporów. Praktyczne znaczenie ma więc prawidłowe przygotowanie postępowania spadkowego.

Podatek od spadku albo darowizny po ciotce

Siostrzenica, siostrzeniec, bratanek i bratanica należą co do zasady do II grupy podatkowej w podatku od spadków i darowizn jako zstępni rodzeństwa. Nie korzystają z pełnego zwolnienia przewidzianego dla tzw. grupy zerowej, która obejmuje m.in. małżonka, zstępnych, wstępnych, rodzeństwo, ojczyma i macochę.

W 2026 r. kwota wolna dla II grupy podatkowej wynosi 27 090 zł. Podatek oblicza się od nadwyżki ponad kwotę wolną, z uwzględnieniem łącznej wartości nabyć od tej samej osoby w okresie wskazanym w ustawie. Przy mieszkaniu wartość spadku lub darowizny zwykle przekracza kwotę wolną, dlatego trzeba liczyć się z obowiązkiem złożenia właściwego zeznania podatkowego i zapłaty podatku.

Jeżeli własność mieszkania jest przenoszona za życia ciotki, podatek od darowizny obciąża obdarowanego. Jeżeli mieszkanie jest dziedziczone, obowiązki podatkowe powstają po nabyciu spadku. W razie wątpliwości warto sprawdzić nie tylko przepisy spadkowe, ale także skutki podatkowe planowanego rozwiązania.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli bezdzietna ciotka chce, aby mieszkanie otrzymała konkretna osoba, nie powinna pozostawiać sprawy przypadkowi. Testament notarialny, darowizna albo umowa dożywocia pozwalają uporządkować sytuację, ale każde z tych rozwiązań wywołuje inne skutki prawne i podatkowe.

W typowej sytuacji, gdy ciotka nie ma dzieci, małżonka ani żyjących rodziców, pominięte rodzeństwo, siostrzeńcy, bratankowie i pasierbowie nie mają prawa do zachowku. Jeżeli jednak nie ma testamentu, dziedziczenie ustawowe może objąć więcej osób, niż zakłada opiekun lub najbliższy krewny. Dlatego najważniejsze jest prawidłowe ustalenie kręgu spadkobierców i przygotowanie dokumentów jeszcze za życia spadkodawcy.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 932, art. 934¹ oraz art. 991 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
• Art. 932 Kodeksu cywilnego – dziedziczenie w braku zstępnych spadkodawcy.
• Art. 934¹ Kodeksu cywilnego – dziedziczenie dzieci małżonka spadkodawcy.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt V CSK 3/19.