Czy pasierb dziedziczy po ojczymie? Dom na jego działce a spadek

Czy pasierb dziedziczy po ojczymie?

Co do zasady nie. Sam fakt, że między pasierbem a ojczymem istnieje więź rodzinna lub faktyczne wspólne wychowanie, nie tworzy prawa do dziedziczenia ustawowego.

Wynika to z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym w pierwszej kolejności z ustawy powołani do spadku są małżonek i dzieci spadkodawcy. Pasierb nie jest dzieckiem spadkodawcy tylko dlatego, że jego rodzic zawarł z nim małżeństwo.

Wyjątek pojawia się wtedy, gdy ojczym dokonał przysposobienia. Skutek przysposobienia pełnego lub całkowitego polega co do zasady na powstaniu takiej relacji prawnej, jak między rodzicem a dzieckiem. Zgodnie z art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym stosunek taki jak między rodzicami a dziećmi. Wtedy przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym jak dziecko.

Jeżeli więc ojczym nie przysposobił pasierba i nie sporządził testamentu na jego rzecz, pasierb nie dziedziczy po nim z ustawy.

Czy pasierbowi przysługuje zachowek po ojczymie?

Również co do zasady nie. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Pasierb nie mieści się w tym katalogu, chyba że wskutek przysposobienia uzyskał status dziecka spadkodawcy.

To oznacza, że nawet wieloletnie wspólne zamieszkiwanie, wychowywanie przez ojczyma czy udział w utrzymaniu domu nie dają same przez się prawa do zachowku.

Kto dziedziczy po ojczymie, gdy nie ma testamentu?

Jeżeli ojczym pozostawił małżonka i własne dziecko lub dzieci, spadek przypada im według zasad z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli co do zasady w częściach równych, z zastrzeżeniem że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

W opisanej sytuacji, jeśli zmarły pozostawił żonę i córkę, a pasierba nie przysposobił i nie sporządził testamentu, spadek po ojczymie co do zasady przypadnie żonie i córce.

W praktyce najpierw ustala się jednak, co w ogóle wchodzi do spadku. Jeżeli małżonków łączyła ustawowa wspólność majątkowa, to śmierć jednego z nich powoduje jej ustanie. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Do spadku po zmarłym nie wchodzi więc od razu cały majątek małżeński, lecz zasadniczo udział zmarłego w tym majątku oraz jego majątek osobisty.

Dom wybudowany na działce ojczyma – kto jest właścicielem?

Tu trzeba odróżnić prawo spadkowe od prawa własności nieruchomości.

Zgodnie z art. 46 § 1 Kodeksu cywilnego nieruchomościami są m.in. części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności, czyli grunty. Z kolei art. 48 Kodeksu cywilnego stanowi, że do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane. Oznacza to obowiązywanie zasady superficies solo cedit – to, co trwale związane z gruntem, należy do właściciela gruntu.

Jeżeli więc dom został wybudowany na działce należącej wyłącznie do ojczyma, to co do zasady właścicielem domu był ojczym jako właściciel gruntu, nawet jeśli środki na budowę pochodziły częściowo od matki albo inni członkowie rodziny dokładali się do inwestycji.

To jednak nie zamyka sprawy. W określonych okolicznościach mogą powstać roszczenia o zwrot nakładów lub o rozliczenie wydatków poniesionych na cudzą nieruchomość. Podstawą takich roszczeń bywa stan faktyczny związany z posiadaniem, współfinansowaniem inwestycji, rozliczeniem majątku wspólnego małżonków albo bezpodstawnym wzbogaceniem. Każdą taką sytuację trzeba oceniać indywidualnie.

Czy matka może mieć roszczenia związane z budową domu?

Tak, to często najważniejszy praktycznie wątek. Jeżeli dom był budowany w czasie małżeństwa z pieniędzy należących do majątku wspólnego, a działka stanowiła majątek osobisty ojczyma, możliwe jest rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków.

Podstawę stanowi art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Roszczenie o takie rozliczenie ma znaczenie przy podziale majątku wspólnego albo przy rozliczeniach po ustaniu wspólności.

W praktyce oznacza to, że wdowa może mieć roszczenie nie dlatego, że jest pasierbem lub dzieckiem, ale dlatego, że z majątku wspólnego małżonków finansowano inwestycję na gruncie należącym tylko do zmarłego.

Jeżeli natomiast pasierb sam finansował część budowy z własnych pieniędzy, to ewentualne roszczenia też nie będą wynikały z prawa do spadku, ale z odrębnych podstaw cywilnych. Konieczne byłoby wtedy wykazanie wysokości nakładów, źródła finansowania i podstawy prawnej żądania.

Czy pasierb może dostać coś po ojczymie na podstawie testamentu?

Tak. Testament całkowicie zmienia sytuację. Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Ojczym mógł więc powołać do całości albo części spadku pasierba, nawet jeśli nie doszło do przysposobienia.

W takiej sytuacji pasierb dziedziczy nie z ustawy, lecz z testamentu. Trzeba jednak pamiętać, że testament nie wyłącza automatycznie roszczeń o zachowek osób uprawnionych, np. dzieci lub małżonka, jeżeli zostali pominięci. Wynika to z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy wspólne mieszkanie, opieka albo wychowanie tworzą prawo do spadku?

Nie. Polskie prawo spadkowe nie przyznaje prawa do dziedziczenia ustawowego wyłącznie dlatego, że ktoś faktycznie wychowywał dziecko, utrzymywał je albo tworzył z nim rodzinę patchworkową.

Takie okoliczności mogą mieć znaczenie emocjonalne albo dowodowe przy innych roszczeniach, ale same w sobie nie zastąpią przysposobienia ani testamentu.

Jak ustalić, czy w konkretnej sprawie są jeszcze inne roszczenia?

Poza samym dziedziczeniem warto sprawdzić:

• czy ojczym pozostawił testament,
• czy doszło do przysposobienia,
• czy działka była jego majątkiem osobistym,
• czy budowa domu była finansowana z majątku wspólnego małżonków,
• czy pasierb lub matka ponosili udokumentowane nakłady z własnych środków,
• czy po śmierci zmarłego przeprowadzono już stwierdzenie nabycia spadku lub sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia.

Dopiero po odpowiedzi na te pytania da się ocenić, czy chodzi wyłącznie o brak prawa do spadku, czy również o możliwe roszczenia pieniężne związane z nakładami na nieruchomość.

Tabela: spadek po ojczymie a możliwe uprawnienia pasierba

Podsumowanie

Jeżeli ojczym nie przysposobił pasierba i nie sporządził testamentu, pasierb co do zasady nie dziedziczy po nim z ustawy i nie ma prawa do zachowku. Samo powinowactwo nie daje takich uprawnień.

Jeżeli jednak dom został wybudowany na działce ojczyma, trzeba osobno zbadać kwestię własności nieruchomości i ewentualnych rozliczeń nakładów. W wielu sprawach to właśnie ten element ma większe znaczenie praktyczne niż samo dziedziczenie.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy pasierb dziedziczy po ojczymie bez testamentu?

Nie, chyba że został przez ojczyma przysposobiony. Sama relacja ojczym–pasierb nie daje prawa do dziedziczenia ustawowego.

Czy pasierb może żądać zachowku po ojczymie?

Co do zasady nie, ponieważ art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego nie wymienia pasierba wśród osób uprawnionych do zachowku.

Czy dom wybudowany na działce ojczyma należy do osoby, która go finansowała?

Nie zawsze. Co do zasady właścicielem domu jest właściciel gruntu, zgodnie z art. 48 Kodeksu cywilnego. Finansowanie budowy może jednak uzasadniać roszczenie o zwrot nakładów.

Czy matka może dochodzić rozliczenia pieniędzy włożonych w budowę domu na działce męża?

Tak, jeżeli były to nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty męża. Podstawę może stanowić art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy testament ojczyma może powołać pasierba do spadku?

Tak. Ojczym może powołać pasierba do spadku w testamencie na podstawie art. 941 Kodeksu cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

3. Art. 931 Kodeksu cywilnego.