Czy pasierb musi odrzucić spadek po ojczymie?

Czy pasierb dziedziczy po ojczymie lub macosze?

W polskim prawie spadkowym pasierb nie jest automatycznie traktowany tak samo jak dziecko zmarłego. Dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek dziedziczą w pierwszej kolejności na podstawie art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Pasierb jest natomiast dzieckiem małżonka spadkodawcy, a nie dzieckiem samego spadkodawcy, chyba że doszło do przysposobienia.

Jeżeli zmarły ojczym przysposobił pasierba, pasierb staje się jego dzieckiem w znaczeniu prawa rodzinnego i spadkowego. Skutki przysposobienia wynikają z art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi. Wtedy pasierb dziedziczy jak dziecko zmarłego, na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, i w razie długów powinien rozważyć odrzucenie spadku.

Jeżeli pasierb nie został przysposobiony, może dziedziczyć po ojczymie lub macosze w dwóch głównych sytuacjach: gdy został powołany w testamencie albo gdy spełnione są szczególne warunki dziedziczenia ustawowego pasierbów z art. 934¹ Kodeksu cywilnego.

Kolejność dziedziczenia ustawowego po zmarłym

Kolejność dziedziczenia ustawowego wynika z art. 931–935 Kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy i jego małżonek, co przewiduje art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy, zgodnie z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli spadkodawca nie pozostawił zstępnych albo zstępni są wyłączeni od dziedziczenia, do dziedziczenia mogą dojść małżonek i rodzice spadkodawcy na zasadach z art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jeden z rodziców nie dożył otwarcia spadku, jego udział może przypaść rodzeństwu spadkodawcy, a gdy któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego zstępnym, co wynika z art. 932 § 4 i § 5 Kodeksu cywilnego.

Dopiero gdy brak osób z wcześniejszych grup, w grę wchodzą dziadkowie spadkodawcy oraz ich zstępni na podstawie art. 934 § 1–3 Kodeksu cywilnego. Pasierbowie pojawiają się jeszcze później, na podstawie art. 934¹ Kodeksu cywilnego. Gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa dziedziczą dopiero w ostateczności, na podstawie art. 935 Kodeksu cywilnego.

Kiedy pasierb dziedziczy ustawowo?

Art. 934¹ Kodeksu cywilnego stanowi, że w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Ten przepis oznacza, że ustawowe dziedziczenie pasierba jest rozwiązaniem wyjątkowym. Nie wystarczy samo to, że zmarły był ojczymem albo macochą. Najpierw trzeba ustalić, czy nie ma bliższych spadkobierców ustawowych albo czy zostali skutecznie wyłączeni od dziedziczenia, na przykład przez odrzucenie spadku. Trzeba też zbadać sytuację rodziców pasierba w chwili otwarcia spadku, czyli w chwili śmierci spadkodawcy. Chwila otwarcia spadku wynika z art. 924 Kodeksu cywilnego.

W opisanym stanie faktycznym po śmierci męża spadek odrzuciła żona oraz wspólny syn. Jeżeli wspólny syn zmarłego ma własne dzieci, to po jego odrzuceniu spadku mogą one wejść w jego miejsce na podstawie art. 1020 Kodeksu cywilnego w związku z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wspólny syn nie ma zstępnych, krąg osób powołanych do dziedziczenia przesuwa się dalej, przede wszystkim na rodziców zmarłego, a następnie na rodzeństwo i ich zstępnych według art. 932 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli żyje matka zmarłego i żyją jego bracia, to pasierb zmarłego co do zasady nie jest pierwszą osobą, która powinna składać oświadczenie o odrzuceniu spadku. Najpierw trzeba ustalić, czy wszystkie osoby z wcześniejszych grup dziedziczenia zostały wyłączone od dziedziczenia, na przykład przez odrzucenie spadku, oraz czy pasierb w ogóle spełnia warunki z art. 934¹ Kodeksu cywilnego.

Czy pasierb musi odrzucić spadek w opisanej sprawie?

Jeżeli pasierb nie został przysposobiony przez zmarłego i nie został powołany w testamencie, nie musi odrzucać spadku tylko dlatego, że był pasierbem zmarłego. Obowiązek praktycznego działania pojawia się dopiero wtedy, gdy pasierb rzeczywiście zostanie powołany do spadku.

W sprawie opisanej w pytaniu kluczowe są cztery ustalenia:

• czy zmarły pozostawił testament, w którym wskazał pasierba jako spadkobiercę, co byłoby dopuszczalne na podstawie art. 941 Kodeksu cywilnego,
• czy pasierb został przysposobiony przez zmarłego, co zmieniałoby jego sytuację na sytuację dziecka spadkodawcy na podstawie art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• czy wszystkie osoby dziedziczące wcześniej, w tym zstępni, rodzice, rodzeństwo i dalsi krewni zmarłego, odrzuciły spadek albo nie mogą dziedziczyć,
• czy spełniony jest warunek z art. 934¹ Kodeksu cywilnego dotyczący rodziców pasierba.

Jeżeli odpowiedź na pytanie o testament i przysposobienie jest negatywna, a bliżsi krewni zmarłego nadal dziedziczą albo mogą dziedziczyć, pasierb nie powinien składać oświadczenia na zapas. Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się wtedy, gdy istnieje tytuł powołania do spadku, a termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego zaczyna biec od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tym tytule.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku może być złożone w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla najbliższych spadkobierców będzie to zwykle dzień, w którym dowiedzieli się o śmierci spadkodawcy. Dla dalszych spadkobierców termin często rozpoczyna się później, na przykład gdy dowiedzą się, że osoby wcześniejsze odrzuciły spadek.

Nie można jednak przyjmować automatycznie, że termin dla dalszego spadkobiercy zawsze biegnie dopiero od wezwania przez sąd. Wezwanie do udziału w sprawie spadkowej może być ważnym dowodem uzyskania wiedzy o powołaniu, ale art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego odwołuje się do rzeczywistego dowiedzenia się o tytule powołania. Jeżeli pasierb wcześniej uzyskał wiarygodną informację, że wszyscy wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek i że to on może być powołany, termin może być liczony od tej wcześniejszej daty.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. W praktyce u notariusza procedura bywa szybsza, ale gdy sprawa jest już w sądzie spadku, oświadczenie można złożyć również w tym postępowaniu.

Skutki odrzucenia spadku i odpowiedzialność za długi

Skutek odrzucenia spadku określa art. 1020 Kodeksu cywilnego: spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W konsekwencji w jego miejsce mogą wejść jego zstępni albo kolejni spadkobiercy ustawowi.

Jeżeli spadku nie odrzuci się w terminie, obecnie brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Tak stanowi art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. To ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie jest to jednak zawsze rozwiązanie bezproblemowe, bo wierzyciele mogą dochodzić zapłaty, a spadkobierca musi wykazać zakres swojej ograniczonej odpowiedzialności.

Jeżeli do dziedziczenia dochodzi osoba małoletnia, odrzucenie spadku w jej imieniu wymaga szczególnej ostrożności. Zasadą jest konieczność działania przedstawicieli ustawowych, a w wielu sytuacjach także uzyskanie zgody sądu opiekuńczego albo sądu spadku. Kwestie zarządu majątkiem dziecka wynikają z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a szczególne uproszczenie dotyczące odrzucenia spadku przez dziecko po wcześniejszym odrzuceniu przez rodzica przewiduje art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To, czy zgoda sądu jest potrzebna, zależy od konkretnego układu rodzinnego i zakresu władzy rodzicielskiej.

Co powinien zrobić pasierb w praktyce?

Jeżeli pasierb nie był przysposobiony i nie ma testamentu, powinien najpierw ustalić, czy w ogóle jest powołany do dziedziczenia. Warto zebrać informacje o tym, kto z rodziny zmarłego odrzucił spadek, czy wspólny syn zmarłego ma dzieci, czy żyją rodzice zmarłego, jego rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie albo ich zstępni.

Jeżeli pasierb otrzyma z sądu pismo o wezwaniu do udziału w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, nie powinien go ignorować. Takie pismo może wskazywać, że sąd rozważa jego powołanie do dziedziczenia. Wtedy trzeba szybko sprawdzić datę doręczenia, ustalić stan rodzinny i zdecydować, czy składać oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Jeżeli pasierb ma wątpliwości, czy termin 6 miesięcy już się rozpoczął, bezpieczniej jest skonsultować dokumenty. W sprawach spadków zadłużonych ryzykowne jest bierne czekanie, zwłaszcza gdy wiadomo, że kolejne osoby z rodziny składały oświadczenia o odrzuceniu spadku.

FAQ

Podsumowanie

Pasierb nie musi automatycznie odrzucać spadku po ojczymie lub macosze. W opisanej sprawie decydujące jest to, czy pasierb został przysposobiony, czy był testament, czy wszystkie wcześniejsze osoby z kręgu dziedziczenia zostały skutecznie wyłączone oraz czy spełnione są warunki z art. 934¹ Kodeksu cywilnego. Jeżeli żyją lub mogą dziedziczyć bliżsi krewni zmarłego, pasierb zwykle nie jest jeszcze osobą powołaną do spadku.

Jeżeli jednak pasierb otrzyma wezwanie z sądu albo dowie się, że wszystkie wcześniejsze osoby odrzuciły zadłużony spadek, powinien niezwłocznie ustalić, czy rozpoczął się dla niego termin 6 miesięcy z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. W sprawach zadłużonych spadków zwłoka może utrudnić skuteczne odrzucenie spadku.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931–935, art. 934¹, art. 941, art. 1015 § 1–2, art. 1018 § 3, art. 1020 oraz art. 1031 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 101 § 3–4 oraz art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy