Długi po synu bez majątku – jak odrzucić spadek i chronić rodzinę?

Śmierć zadłużonego syna – od czego zacząć?

Po śmierci osoby zadłużonej najważniejsze jest ustalenie, kto rzeczywiście został powołany do spadku. Nie zawsze będą to rodzice zmarłego. Jeżeli syn miał dziecko, czyli Państwa wnuka, to dziecko zmarłego należy do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. Wtedy rodzice i rodzeństwo zmarłego co do zasady nie dziedziczą z ustawy, dopóki dziecko zmarłego nie odrzuci spadku albo nie zostanie wyłączone z dziedziczenia z innej przyczyny.

Nie trzeba też od razu spłacać wezwań kierowanych przez firmy pożyczkowe, banki czy windykatorów. Przed przyjęciem spadku spadkobierca nie powinien pochopnie podpisywać ugód, uznawać długu ani deklarować spłaty prywatnymi pieniędzmi, zwłaszcza gdy rozważa odrzucenie spadku.

W pierwszej kolejności warto zebrać podstawowe dokumenty: akt zgonu, informacje o stanie rodzinnym zmarłego, ewentualny testament, korespondencję od wierzycieli oraz dane dotyczące majątku i długów. Od tych ustaleń zależy, kto powinien składać oświadczenie spadkowe i od kiedy liczy się jego termin.

Kto dziedziczy długi po zmarłym synu?

Długi nie przechodzą na rodzinę automatycznie w oderwaniu od dziedziczenia. Przechodzą na spadkobierców razem ze spadkiem. Dlatego trzeba ustalić kolejność dziedziczenia ustawowego albo sprawdzić testament, jeżeli został sporządzony.

Przy dziedziczeniu ustawowym podstawowa kolejność jest następująca:

1. w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci zmarłego oraz jego małżonek;
2. jeżeli zmarły nie miał dzieci, dziedziczą jego małżonek i rodzice;
3. jeżeli zmarły nie miał dzieci ani małżonka, spadek przypada rodzicom w częściach równych;
4. jeżeli jedno z rodziców nie żyje albo odrzuci spadek, do dziedziczenia mogą dojść rodzeństwo zmarłego i zstępni rodzeństwa;
5. w dalszej kolejności mogą dziedziczyć dziadkowie, ich zstępni, pasierbowie, a ostatecznie gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa.

Jeżeli wskazany w pytaniu wnuk jest dzieckiem zmarłego syna, to właśnie on znajduje się w pierwszej kolejności dziedziczenia. Jeśli jest małoletni, decyzję o odrzuceniu spadku podejmują za niego rodzice, ale muszą zrobić to zgodnie z zasadami opisanymi niżej.

Odrzucenie spadku, przyjęcie proste czy dobrodziejstwo inwentarza?

Spadkobierca ma trzy podstawowe możliwości: przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Przyjęcie wprost jest najbardziej ryzykowne, bo oznacza odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia całym swoim majątkiem.

Obecnie, jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie 6 miesięcy, skutek jest taki, jak przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo w spisie inwentarza. Nie jest to jednak to samo co całkowite uniknięcie sprawy. Wierzyciele mogą zgłaszać roszczenia, a spadkobierca powinien prawidłowo wykazać aktywa i długi spadkowe.

Jeżeli zmarły nie pozostawił żadnego majątku, a są wyłącznie długi, najczęściej najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest odrzucenie spadku. Trzeba jednak pamiętać, że po odrzuceniu spadku przez jedną osobę do dziedziczenia mogą dojść kolejne osoby z rodziny, w szczególności dzieci osoby odrzucającej spadek.

Jak odrzucić spadek po synu?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Przed sądem właściwy jest sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Notariusz albo sąd przekazuje następnie oświadczenie do sądu spadku, czyli co do zasady sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego.

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla rodzica zmarłego, który dziedziczy dlatego, że syn nie miał dzieci, termin zwykle biegnie od dnia dowiedzenia się o śmierci syna. Dla osoby powołanej dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszego spadkobiercę termin zwykle biegnie od chwili, w której dowiedziała się o tym odrzuceniu i o swoim powołaniu.

Do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jest to ważne, gdy sąd wyznaczy posiedzenie już po upływie 6 miesięcy.

Opłata sądowa od wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi obecnie 100 zł. U notariusza należy liczyć się z taksą notarialną, podatkiem VAT oraz kosztem wypisów aktu notarialnego.

Co zrobić z wezwaniami do zapłaty od wierzycieli?

Jeżeli przychodzą wezwania do zapłaty po zmarłym synu, warto odpowiedzieć wierzycielowi krótko i rzeczowo: poinformować o śmierci dłużnika, wskazać, że postępowanie spadkowe nie zostało zakończone, oraz że osoby z rodziny rozważają albo zamierzają złożyć oświadczenia o odrzuceniu spadku. Nie trzeba składać szczegółowych wyjaśnień ani przyznawać, że dług jest zasadny.

Nie należy podpisywać dokumentów, które mogą zostać potraktowane jako uznanie długu, przejęcie długu albo zobowiązanie do jego spłaty. Jeżeli wierzyciel kieruje sprawę do sądu, trzeba reagować na korespondencję sądową, ponieważ brak odpowiedzi może doprowadzić do wydania orzeczenia niekorzystnego dla osoby pozwanej.

Odrzucenie spadku przez małoletniego wnuka

Jeżeli wnuk jest dzieckiem zmarłego syna, to co do zasady jest powołany do spadku w pierwszej kolejności. Jeśli jest małoletni, nie może sam złożyć oświadczenia o odrzuceniu spadku. Robią to za niego rodzice albo przedstawiciele ustawowi.

Po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. nie w każdej sprawie potrzebne jest zezwolenie sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka. Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a oboje rodzice mający władzę rodzicielską zgadzają się na odrzucenie spadku albo składają oświadczenie wspólnie, w typowej sytuacji można złożyć oświadczenie bez zezwolenia sądu. Rodzic składa wtedy dodatkowe oświadczenia wymagane przez przepisy postępowania cywilnego, między innymi o władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica i wcześniejszym odrzuceniu spadku.

Zgoda sądu nadal może być potrzebna, gdy rodzice nie są zgodni, gdy nie obojgu przysługuje władza rodzicielska w odpowiednim zakresie, gdy spadku nie odrzucają inni zstępni rodziców dziecka albo gdy sytuacja małoletniego nie mieści się w ustawowym uproszczeniu. Jeżeli zezwolenie sądu jest wymagane, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o zezwolenie.

Co z rodzeństwem zmarłego i dalszą rodziną?

Rodzeństwo zmarłego nie dziedziczy od razu, jeżeli żyją dzieci zmarłego, jego małżonek albo rodzice powołani przed rodzeństwem. Rodzeństwo może dojść do dziedziczenia dopiero w dalszej kolejności, na przykład po odrzuceniu spadku przez rodziców zmarłego albo gdy rodzic, przez którego rodzeństwo byłoby powołane, nie żyje.

Jeżeli brat lub siostra zmarłego odrzucą spadek, ich dzieci również mogą zostać powołane do spadku. Dlatego przy zadłużonym spadku trzeba zaplanować działania całej rodziny, a nie tylko jednej osoby.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie długów po zmarłym synu kluczowe jest nie samo pokrewieństwo, ale kolejność dziedziczenia. Jeżeli syn miał dziecko, to ono dziedziczy przed rodzicami i rodzeństwem zmarłego. Jeżeli syn nie miał dzieci ani małżonka, do spadku mogą dojść rodzice, a po ich odrzuceniu kolejne osoby z rodziny.

Najważniejsze jest pilnowanie terminu 6 miesięcy, niepodpisywanie pochopnych ugód z wierzycielami i prawidłowe złożenie oświadczeń przez wszystkie osoby, które realnie dochodzą do dziedziczenia. W przypadku małoletnich trzeba dodatkowo sprawdzić, czy można skorzystać z uproszczonej procedury bez sądu, czy konieczne jest zezwolenie sądowe.

Źródła

• Kodeks cywilny – w szczególności art. 931–935, art. 1015, art. 1020 oraz art. 1031.
• Kodeks postępowania cywilnego – w szczególności art. 640 i art. 641 dotyczące oświadczeń spadkowych.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 101 dotyczący zarządu majątkiem dziecka.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – w szczególności art. 49 dotyczący opłat w sprawach spadkowych.