Jak wyegzekwować zapis testamentowy od spadkobiercy?

Na czym polega zapis testamentowy?

Jeżeli spadkodawca w testamencie wskazał, że spadkobierca ma przenieść na inną osobę własność działki, udziału w działce albo innego składnika majątku, najczęściej mamy do czynienia z zapisem zwykłym. Zgodnie z art. 968 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego albo testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby.

W praktyce oznacza to, że zapisobierca nie staje się właścicielem rzeczy automatycznie z chwilą śmierci spadkodawcy. Otrzymuje natomiast roszczenie przeciwko spadkobiercy obciążonemu zapisem. Jeżeli przedmiotem zapisu jest nieruchomość, spadkobierca powinien złożyć przed notariuszem oświadczenie o przeniesieniu własności, a zapisobierca powinien tę własność przyjąć. Wymóg formy aktu notarialnego dla umowy przenoszącej własność nieruchomości wynika z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Trzeba odróżnić zapis zwykły od zapisu windykacyjnego. Zapis windykacyjny, uregulowany w art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego, może znaleźć się tylko w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Wtedy oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu co do zasady już z chwilą otwarcia spadku. Jeżeli jednak testament jedynie zobowiązuje spadkobiercę do przeniesienia własności części działki, a nie zawiera skutecznego zapisu windykacyjnego, zapisobierca musi dochodzić wykonania zapisu od spadkobiercy.

Kiedy można żądać wykonania zapisu?

Zgodnie z art. 970 Kodeksu cywilnego, w braku odmiennej woli spadkodawcy zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Jeżeli więc testament nie przewiduje szczególnego terminu, np. po upływie określonej liczby lat albo po spełnieniu konkretnego warunku, spadkobierca nie powinien dowolnie odkładać wykonania zapisu.

Dla praktycznego dochodzenia roszczenia ważne jest, aby testament został ujawniony i ogłoszony, a osoba obciążona zapisem była znana. Jeżeli nie przeprowadzono jeszcze sprawy spadkowej, trzeba zadbać o formalne potwierdzenie dziedziczenia. Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Alternatywnie, jeżeli nie ma sporu i spełnione są warunki notarialne, możliwe jest sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza na podstawie art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie.

Jeżeli zapis dotyczy części większej działki, przed podpisaniem aktu może być konieczne geodezyjne wydzielenie nieruchomości. Zgodnie z art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami podział nieruchomości powinien być zgodny z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, a zgodnie z art. 96 ust. 1 tej ustawy podział zatwierdza wójt, burmistrz albo prezydent miasta decyzją. W konkretnych sprawach mogą wystąpić wyjątki, zwłaszcza przy nieruchomościach rolnych, współwłasności albo działkach objętych ograniczeniami planistycznymi.

Czy trzeba czekać 5 lat z przeniesieniem działki?

Nie ma w Kodeksie cywilnym przepisu, który nakazywałby zapisobiercy czekać 5 lat na wykonanie zapisu tylko dlatego, że przedmiotem zapisu jest nieruchomość. Pięcioletni termin pojawia się w dwóch różnych kontekstach i nie należy ich mylić.

Wykonanie zapisu testamentowego nie jest zwykłą sprzedażą działki przez spadkobiercę na rzecz zapisobiercy. Dlatego argument spadkobiercy, że należy czekać pełne 5 lat, nie wynika z przepisów o zapisie zwykłym. Nie oznacza to jednak, że podatki można pominąć. Nabycie przez zapis jest co do zasady objęte ustawą z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 tej ustawy przy nabyciu w drodze zapisu zwykłego obowiązek podatkowy powstaje z chwilą wykonania zapisu.

Jeżeli zapisobierca jest dzieckiem przysposobionym spadkodawcy, należy pamiętać, że zgodnie z art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi. Na gruncie podatku od spadków i darowizn art. 14 ust. 3 pkt 1 tej ustawy zalicza zstępnych i przysposobionych do I grupy podatkowej, a art. 4a ust. 1 przewiduje zwolnienie dla najbliższej rodziny po spełnieniu ustawowych warunków. Przy przeniesieniu nieruchomości w akcie notarialnym notariusz zwykle weryfikuje obowiązki podatkowe, ale warto wcześniej uzyskać indywidualną ocenę sytuacji.

Jak wezwać spadkobiercę do wykonania zapisu?

Pierwszym praktycznym krokiem powinno być pisemne wezwanie spadkobiercy do wykonania zapisu. W wezwaniu warto wskazać: dane spadkodawcy, datę testamentu, treść zapisu, żądanie przeniesienia własności konkretnej nieruchomości albo jej części, proponowany termin stawienia się u notariusza oraz informację, że brak dobrowolnego wykonania zapisu spowoduje skierowanie sprawy do sądu.

Dla celów dowodowych wezwanie najlepiej wysłać listem poleconym za potwierdzeniem nadania albo doręczyć za pisemnym pokwitowaniem. Jeżeli sprawa jest zaawansowana, warto załączyć projekt czynności notarialnej, wypis z rejestru gruntów, numer księgi wieczystej, odpis testamentu, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Co zrobić, gdy spadkobierca odmawia wykonania zapisu?

Jeżeli spadkobierca nie wykonuje zapisu dobrowolnie, zapisobierca może wnieść pozew o zobowiązanie spadkobiercy do złożenia oświadczenia woli. Podstawą takiego żądania jest art. 64 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek danej osoby do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje to oświadczenie. Mechanizm wykonania takiego orzeczenia wynika także z art. 1047 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

W sprawie o przeniesienie własności nieruchomości pozew powinien być bardzo precyzyjny. Trzeba dokładnie oznaczyć nieruchomość, numer księgi wieczystej, działkę ewidencyjną, udział albo część mającą zostać przeniesioną. Jeżeli działka ma dopiero powstać po podziale, roszczenie może wymagać wcześniejszego uporządkowania kwestii geodezyjnych. Właściwość sądu zależy od wartości przedmiotu sporu oraz rodzaju żądania; w sprawach majątkowych art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje właściwość sądu okręgowego przy wartości przedmiotu sporu przekraczającej 100 000 zł, z wyjątkami przewidzianymi w tym przepisie.

Wniesienie pozwu jest także istotne z punktu widzenia przedawnienia. Zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia przerywa każda czynność przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia. Samo prowadzenie rozmów rodzinnych zwykle nie daje takiego skutku, chyba że doszło do uznania roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego.

Kiedy przedawnia się roszczenie o wykonanie zapisu?

Zgodnie z art. 981 Kodeksu cywilnego roszczenie z tytułu zapisu przedawnia się z upływem 5 lat od dnia wymagalności zapisu. Jeżeli testament nie wskazuje innego terminu, a zapis jest wymagalny niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu na podstawie art. 970 Kodeksu cywilnego, od tego momentu należy szczególnie pilnować terminu.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale daje spadkobiercy możliwość uchylenia się od jego zaspokojenia, jeżeli podniesie zarzut przedawnienia. Wynika to z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego. W sporach rodzinnych zwłoka bywa największym ryzykiem, bo osoba obciążona zapisem może przeciągać rozmowy do czasu, aż termin minie.

Jeżeli zapisobierca obawia się manipulacji albo dalszego zwlekania, nie powinien ograniczać się do ustnych ustaleń. Najbezpieczniejsza kolejność działań to: sprawdzić, czy testament został ogłoszony, ustalić spadkobiercę, pisemnie wezwać go do wykonania zapisu, uzyskać informacje od notariusza i geodety, a w razie odmowy przygotować pozew.

FAQ

Czy zapis testamentowy oznacza, że od razu jestem właścicielem działki?

Przy zapisie zwykłym - nie. Art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego tworzy roszczenie wobec spadkobiercy o spełnienie świadczenia. Automatyczne nabycie może wystąpić przy zapisie windykacyjnym, ale tylko wtedy, gdy testament notarialny spełnia warunki z art. 981¹ Kodeksu cywilnego.

Czy spadkobierca może sam wyznaczyć termin wykonania zapisu?

Nie, jeżeli testament nie daje mu takiego uprawnienia. Zgodnie z art. 970 Kodeksu cywilnego, gdy spadkodawca nie postanowił inaczej, zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu.

Czy muszę czekać 5 lat, żeby uniknąć podatku?

Pięcioletni termin z art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych dotyczy co do zasady odpłatnego zbycia nieruchomości. Nie jest to termin, który w Kodeksie cywilnym wstrzymuje wykonanie zapisu. Skutki podatkowe wykonania zapisu warto jednak sprawdzić u notariusza lub doradcy podatkowego, zwłaszcza gdy chodzi o dużą wartość nieruchomości.

Co zrobić, jeśli spadkobierca nie odpowiada na wezwania?

Jeżeli wezwanie zostało doręczone, a spadkobierca nadal odmawia albo milczy, można przygotować pozew o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. Prawomocny wyrok może zastąpić oświadczenie spadkobiercy zgodnie z art. 64 Kodeksu cywilnego i art. 1047 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy przysposobione dziecko jest traktowane jak dziecko spadkodawcy?

Tak. Zgodnie z art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez przysposobienie powstaje stosunek jak między rodzicami a dziećmi. Ma to znaczenie m.in. przy dziedziczeniu oraz przy ocenie grupy podatkowej na gruncie art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Źródła

• art. 64, art. 117 § 2, art. 123 § 1 pkt 1-2, art. 158, art. 968 § 1, art. 970, art. 981, art. 981¹ § 1, art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
• art. 17 pkt 4, art. 1047 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego
• art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 4a ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 2, art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
• art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych
• art. 93 ust. 1 i art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami
• art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie