Brak spłaty rodzeństwa mimo zobowiązania w akcie notarialnym

Zobowiązanie do spłaty rodzeństwa w akcie notarialnym

W opisanej sytuacji rodzice w 2005 r. darowali jednemu z dzieci gospodarstwo rolne z zabudowaniami, inwentarzem i maszynami, a obdarowany zobowiązał się w akcie notarialnym do spłaty rodzeństwa w określonym terminie. Jeżeli termin zapłaty przypadał na 2008 r., od tego momentu trzeba liczyć wymagalność roszczenia, czyli chwilę, od której uprawniony mógł żądać zapłaty.

Nie każde zobowiązanie zapisane w akcie notarialnym daje od razu podstawę do egzekucji komorniczej. Trzeba sprawdzić, czy akt zawiera oświadczenie dłużnika o dobrowolnym poddaniu się egzekucji, najczęściej na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli takiego oświadczenia nie ma, wierzyciel co do zasady musi najpierw uzyskać wyrok albo nakaz zapłaty.

Przedawnienie roszczenia o spłatę po latach

Zgodnie z aktualnym art. 118 Kodeksu cywilnego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

W sprawach sprzed nowelizacji z 2018 r. trzeba jednak uwzględnić przepisy przejściowe. Przed 9 lipca 2018 r. podstawowy termin przedawnienia wynosił 10 lat. Jeżeli roszczenie stało się wymagalne w 2008 r., to przy braku przerwania biegu przedawnienia najczęściej przedawniło się według dawnego, wcześniejszego terminu, a więc w 2018 r. Nowelizacja skracająca termin do 6 lat nie odżywia roszczeń, które już zdążyły się przedawnić.

Samo to, że zobowiązanie wpisano do aktu notarialnego, nie oznacza automatycznie zastosowania art. 125 Kodeksu cywilnego. Ten przepis dotyczy m.in. roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem sądu, orzeczeniem sądu polubownego albo ugodą sądową lub zatwierdzoną przez sąd ugodą mediacyjną. Akt notarialny z samym zobowiązaniem do zapłaty nie jest tym samym co prawomocny wyrok.

Co mogło przerwać bieg przedawnienia?

Przed ostateczną oceną trzeba sprawdzić, czy przedawnienie zostało przerwane. Zgodnie z art. 123 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia przerywa się przede wszystkim przez czynność przed sądem lub innym właściwym organem podjętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia, przez uznanie roszczenia przez dłużnika oraz przez wszczęcie mediacji.

W orzecznictwie przyjmuje się, że przykładem czynności przerywającej bieg przedawnienia może być wniosek o nadanie klauzuli wykonalności sądowemu albo pozasądowemu tytułowi egzekucyjnemu, jeżeli został złożony w czasie, gdy roszczenie nie było jeszcze przedawnione. Wskazuje na to m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2004 r., sygn. akt II CK 276/04. Czynność podjęta dopiero po upływie terminu nie powoduje jednak, że przedawnione roszczenie staje się z powrotem w pełni wymagalne.

Nie przerywa przedawnienia samo prywatne wezwanie do zapłaty wysłane do brata. Takie wezwanie może mieć znaczenie negocjacyjne i dowodowe, ale nie zastępuje pozwu, wniosku o klauzulę wykonalności, mediacji ani uznania długu przez dłużnika. Jeżeli jednak dłużnik po latach wyraźnie uzna dług albo zawrze ugodę i zrzeknie się zarzutu przedawnienia, sytuacja może wyglądać inaczej. Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia jest skuteczne dopiero po upływie terminu przedawnienia; wcześniejsze zrzeczenie jest nieważne.

Akt notarialny, klauzula wykonalności i komornik

Jeżeli akt notarialny zawierał dobrowolne poddanie się egzekucji, wierzyciel może rozważyć wniosek o nadanie aktowi klauzuli wykonalności. Trzeba jednak dokładnie sprawdzić treść aktu, wskazaną kwotę, termin zapłaty, ewentualny termin, do którego wierzyciel mógł wystąpić o klauzulę, oraz to, czy przedawnienie nie upłynęło przed podjęciem czynności.

Jeżeli z treści tytułu wykonawczego wynika, że termin przedawnienia dochodzonego roszczenia upłynął, a wierzyciel nie przedłoży dokumentu potwierdzającego przerwanie biegu przedawnienia, organ egzekucyjny może odmówić wszczęcia egzekucji na podstawie art. 804 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Dodatkowo art. 30 ustawy o kosztach komorniczych przewiduje opłatę stosunkową obciążającą wierzyciela w wysokości 10% egzekwowanego świadczenia w razie oczywiście niecelowego wszczęcia egzekucji.

W praktyce oznacza to, że złożenie wniosku do komornika bez wcześniejszej analizy może być kosztowne. Jeżeli roszczenie jest przedawnione, dłużnik może bronić się zarzutem przedawnienia. Zgodnie z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego po upływie terminu przedawnienia osoba, przeciwko której przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzekła się korzystania z zarzutu przedawnienia.

Czy można żądać odsetek po tak długim czasie?

Odsetki za opóźnienie mogą być należne, jeżeli dłużnik nie zapłacił w terminie, ale również one podlegają przedawnieniu. Roszczenia o świadczenia okresowe, w tym odsetki, przedawniają się co do zasady z upływem 3 lat. Ponadto w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1995 r., sygn. akt III CZP 156/95, wskazano, że przedawnienie roszczenia głównego ma zasadnicze znaczenie także dla dochodzenia odsetek.

Jeżeli więc roszczenie główne o spłatę rodzeństwa jest przedawnione, dochodzenie odsetek za cały okres od 2008 r. będzie bardzo ryzykowne. W praktyce wierzyciel może nadal próbować uzyskać dobrowolną zapłatę, ale przymusowe dochodzenie przedawnionego długu i odsetek może zakończyć się przegraną albo kosztami.

Co można zrobić, gdy roszczenie jest przedawnione?

Najpierw warto ustalić dokładną treść aktu notarialnego i zebrać dokumenty z całego okresu po upływie terminu płatności. Znaczenie mogą mieć: wypisy aktu, wezwania do zapłaty, odpowiedzi brata, e-maile, SMS-y, potwierdzenia częściowych wpłat, projekty ugód, wnioski sądowe, mediacja oraz korespondencja wskazująca na uznanie długu.

Jeżeli nie było żadnej czynności przerywającej przedawnienie, najbardziej rozsądnym krokiem bywa próba polubownego rozwiązania sprawy. Można wysłać rzeczowe wezwanie do zapłaty, zaproponować ugodę, rozłożenie płatności na raty albo zabezpieczenie nowego porozumienia. Ugoda powinna być przygotowana tak, aby nie pozostawiała wątpliwości co do uznania długu, harmonogramu spłaty i ewentualnego zrzeczenia się zarzutu przedawnienia.

Jeżeli dłużnik odmawia rozmów, decyzję o pozwie albo próbie nadania klauzuli wykonalności trzeba podjąć po analizie ryzyka procesowego. W sprawie, w której termin spłaty minął ponad 10 lat temu, bezpieczna ocena wymaga sprawdzenia, czy istnieje jakikolwiek dokument pozwalający wykazać przerwanie biegu przedawnienia albo rezygnację dłużnika z zarzutu przedawnienia.

FAQ

Czy po ponad 10 latach można żądać spłaty od brata?

Można wezwać brata do dobrowolnej zapłaty i próbować zawrzeć ugodę, ale przymusowe dochodzenie roszczenia po tak długim czasie może być nieskuteczne z powodu przedawnienia. Decydujące są data wymagalności i ewentualne czynności przerywające bieg przedawnienia.

Czy akt notarialny wystarczy, żeby iść do komornika?

Nie zawsze. Do egzekucji potrzebny jest tytuł wykonawczy. Akt notarialny może być podstawą egzekucji dopiero wtedy, gdy zawiera odpowiednie poddanie się egzekucji i sąd nada mu klauzulę wykonalności. Jeżeli akt zawiera tylko zwykłe zobowiązanie do zapłaty, potrzebne może być postępowanie sądowe.

Czy odsetki też się przedawniają?

Tak. Odsetki przedawniają się co do zasady w terminie 3 lat. Jeżeli roszczenie główne jest przedawnione, dochodzenie odsetek za wieloletni okres jest szczególnie ryzykowne.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie?

Nie. Samo wezwanie wysłane przez wierzyciela nie przerywa biegu przedawnienia. Może jednak doprowadzić do dobrowolnej zapłaty, ugody albo uznania długu przez dłużnika, a to może mieć znaczenie prawne.

Czy dłużnik może zapłacić przedawniony dług?

Tak. Przedawnienie nie usuwa długu, lecz osłabia możliwość jego przymusowego dochodzenia. Dłużnik może zapłacić dobrowolnie albo po upływie terminu zrzec się zarzutu przedawnienia.

Podsumowanie

W sprawie spłaty rodzeństwa z aktu notarialnego najważniejsze są data wymagalności roszczenia, treść aktu oraz dokumenty z późniejszych lat. Jeżeli termin spłaty minął w 2008 r. i nie doszło do przerwania biegu przedawnienia, roszczenie najprawdopodobniej jest już przedawnione. Nie oznacza to, że nie można próbować polubownej zapłaty, ale pozew albo egzekucja bez analizy dokumentów mogą narazić wierzyciela na koszty. Szczególną ostrożność trzeba zachować wtedy, gdy wierzyciel chce kierować sprawę od razu do komornika.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 117, art. 118, art. 123 i art. 125.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 2026 poz. 468, w szczególności art. 776, art. 777 i art. 804.
3. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. 2018 poz. 1104.
4. Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych - Dz.U. 2018 poz. 770, w szczególności art. 30.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2004 r., sygn. akt II CK 276/04.
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1995 r., sygn. akt III CZP 156/95.