Odrzucenie spadku po wujku a małoletnie dzieci – kiedy jest potrzebne?

Po kim dziedziczą krewni po wujku i kiedy do gry wchodzą dzieci?

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma kolejność dziedziczenia ustawowego. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił zstępnych, zastosowanie ma art. 932 § 1-5 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem w braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku jego małżonek i rodzice, a gdy któreś z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada rodzeństwu spadkodawcy. Jeżeli zaś któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, pozostawiając zstępnych, udział ten przypada jego zstępnym.

To samo działa praktycznie przy odrzuceniu spadku, ponieważ zgodnie z art. 1020 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W efekcie po odrzuceniu spadku przez Panią do dziedziczenia mogą wejść Pani dzieci.

Nie chodzi więc o „zrzeczenie się długu”, lecz o odrzucenie spadku. To ważne rozróżnienie. Zrzeczenie się dziedziczenia jest odrębną umową zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego na podstawie art. 1048 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny. W opisanej sprawie mówimy o odrzuceniu spadku już po śmierci wujka.

Jeżeli chce Pani porównać podobny problem w dalszej rodzinie, zobacz również:

Czy trzeba odrzucać spadek także w imieniu małoletnich dzieci?

Jeżeli Pani dzieci żyły w chwili śmierci wujka i weszły do kręgu spadkobierców wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez osoby bliższe, to co do zasady należy rozważyć odrzucenie spadku również w ich imieniu. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy istnieje ryzyko, że w spadku są długi lub nieznany stan majątku.

Trzeba jednak pamiętać o jednej ważnej zmianie praktycznej: od 18.10.2015 r. brak oświadczenia spadkobiercy w terminie nie oznacza już prostego przyjęcia spadku, lecz przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Wynika to z art. 1015 § 2 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny. Oznacza to, że odpowiedzialność za długi spadkowe jest co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie lub spisie inwentarza.

Nie znaczy to jednak, że można zawsze bezpiecznie nic nie robić. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza nadal może powodować konieczność udziału w postępowaniach, sporządzania wykazu inwentarza, odpierania roszczeń wierzycieli oraz wykazywania wartości aktywów spadku. Dlatego przy zadłużonym spadku najczęściej praktycznie korzystniejsze jest jego odrzucenie również w imieniu dziecka.

Jaki jest termin na odrzucenie spadku?

Zgodnie z art. 1015 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

W przypadku małoletniego dziecka termin ten liczy się nie od samej śmierci spadkodawcy, lecz od chwili, gdy jego przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko zostało powołane do spadku. Zazwyczaj będzie to dzień, w którym rodzic dowiedział się o skutecznym odrzuceniu spadku przez siebie lub przez wcześniejszego spadkobiercę, wskutek czego do dziedziczenia weszło dziecko.

Jeżeli termin został przekroczony, trzeba oceniać, czy są podstawy do uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia z powodu błędu lub groźby na podstawie art. 1019 § 1 i 2 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny w związku z art. 84-88 tej ustawy. To jednak wymaga odrębnej analizy konkretnego stanu faktycznego i nie działa automatycznie.

Czy do odrzucenia spadku w imieniu dziecka potrzebna jest zgoda sądu?

Co do zasady tak. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, więc wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego rodzic składa w imieniu dziecka oświadczenie o odrzuceniu spadku przed sądem albo notariuszem – zgodnie z art. 1018 § 3 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.

W praktyce trzeba też uwzględnić uchwałę Sądu Najwyższego z 22.05.2018 r., sygn. akt III CZP 102/17, oraz późniejszą praktykę, zgodnie z którą samo złożenie do sądu opiekuńczego wniosku o zezwolenie w terminie 6 miesięcy chroni termin do odrzucenia spadku do czasu prawomocnego zakończenia tego postępowania. Nie warto jednak zwlekać – bezpiecznie jest złożyć wniosek do sądu rodzinnego jak najszybciej po uzyskaniu informacji, że dziecko zostało powołane do spadku.

W części spraw sądy i notariusze stosują również rozwiązania wynikające z nowszego orzecznictwa, gdy odrzucenie przez rodzica i dziecko jest elementem jednej oczywiście ochronnej sekwencji przy wyłącznie zadłużonym spadku. Nadal jednak najbezpieczniej zakładać konieczność uzyskania zgody sądu opiekuńczego, jeżeli notariusz lub sąd spadku nie wskaże inaczej.

Jak wygląda procedura krok po kroku?

Ile „pokoleń” może dziedziczyć długi po odrzuceniu spadku?

Nie ma przepisu, który ograniczałby to do jednego albo dwóch pokoleń. Do dziedziczenia wchodzą osoby, które są powołane do spadku według reguł ustawowych i które żyły w chwili otwarcia spadku, czyli w chwili śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którymi spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.

Jeżeli więc dana osoba urodziła się już po śmierci wujka i nie była poczęta w chwili otwarcia spadku, nie wchodzi do kręgu spadkobierców. Co do dziecka poczętego, lecz jeszcze nienarodzonego, zastosowanie ma art. 927 § 2 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny: może być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe.

W praktyce oznacza to, że „łańcuch odrzuceń” może obejmować dalszych zstępnych, ale tylko tych, którzy istnieli prawnie w chwili otwarcia spadku według zasad wskazanych wyżej.

W podobnych sprawach pomocny bywa też materiał: odrzucenie spadku przez rodzica a dziedziczenie przez małoletnie dziecko.

Czy dziedziczenie albo konieczność odrzucenia spadku się przedawnia?

Samo powołanie do spadku nie „przedawnia się” w takim sensie, że po określonym czasie przestaje istnieć potrzeba ustalenia spadkobierców. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy i od tego momentu ustala się krąg osób powołanych do spadku. Natomiast dla każdego spadkobiercy biegnie jego własny 6-miesięczny termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku zgodnie z art. 1015 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.

Co innego przedawnienie roszczeń wierzycieli. Poszczególne długi wchodzące do spadku mogą być przedawnione albo nieprzedawnione według zasad właściwych dla danego zobowiązania, ale to nie wpływa automatycznie na sam fakt powołania do spadku. Dlatego przy zadłużonym spadku nie należy zakładać, że „po latach problem sam zniknął”.

Co jeśli dzieci są już pełnoletnie?

Jeżeli dziecko jest już pełnoletnie w chwili, gdy dowiedziało się o swoim powołaniu do spadku, składa oświadczenie samodzielnie. Nadal obowiązuje je termin z art. 1015 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny, liczony od dnia, w którym dowiedziało się o tytule swojego powołania. Praktyczne znaczenie momentu uzyskania pełnoletności szerzej pokazuje poradnik o odrzuceniu spadku po osiągnięciu pełnoletności.

W takiej sytuacji nie ma potrzeby uzyskiwania zgody sądu opiekuńczego, bo pełnoletni działa we własnym imieniu.

FAQ

Czy po odrzuceniu spadku przez rodzica dzieci dziedziczą automatycznie?

Tak, mogą wejść do dziedziczenia z mocy prawa, ponieważ odrzucający jest traktowany jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku – art. 1020 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.

Czy zawsze trzeba odrzucać spadek w imieniu małoletniego?

Nie zawsze, bo brak oświadczenia co do zasady oznacza dziś przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Przy zadłużonym spadku często jednak nadal jest to rozwiązanie praktycznie korzystne.

Czy notariusz może przyjąć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Tak. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem lub przed notariuszem – art. 1018 § 3 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.

Czy długi po wujku przechodzą na wnuki i prawnuki rodzeństwa?

Mogą, jeżeli zgodnie z regułami dziedziczenia ustawowego wchodzą oni do kręgu spadkobierców i żyli w chwili śmierci spadkodawcy. Każdy przypadek wymaga jednak sprawdzenia konkretnego drzewa rodzinnego.

Czy po wielu latach nadal można mieć problem ze spadkiem po zadłużonym krewnym?

Tak, bo samo ustalenie kręgu spadkobierców nie wygasa tylko dlatego, że minął czas. Osobno trzeba jednak oceniać przedawnienie konkretnych długów należących do spadku.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 927 § 2, art. 932 § 1-5, art. 1015 § 1-2, art. 1018 § 3, art. 1019 § 1-2, art. 1020, art. 1031 § 2, art. 1048 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 101 § 3 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• uchwała Sądu Najwyższego z 22.05.2018 r., III CZP 102/17