Spadek po macosze bez dzieci – czy pasierbica dziedziczy?

Czy pasierbica dziedziczy po macosze?

Tak, ale nie zawsze. Aktualna podstawa prawna to art. 934¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

W praktyce oznacza to, że pasierbica może odziedziczyć spadek po macosze dopiero na bardzo dalekim miejscu w ustawowej kolejności dziedziczenia. Najpierw trzeba ustalić, czy macocha pozostawiła testament. Jeżeli testamentu nie ma albo jest nieważny, stosuje się dziedziczenie ustawowe według art. 931–935 Kodeksu cywilnego. Analogiczną relację rodzinną omawiamy na przykładzie sprawy o spadek po drugiej żonie ojca i dziedziczenie pasierba.

Jeżeli macocha nie miała własnych dzieci, nie oznacza to jeszcze, że spadek przejdzie na pasierbicę. W pierwszej kolejności znaczenie mają m.in. jej małżonek, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie oraz zstępni dziadków. Dopiero brak tych osób albo sytuacja, w której nie mogą lub nie chcą dziedziczyć, otwiera możliwość dziedziczenia przez pasierbów.

Kiedy pasierb lub pasierbica może dziedziczyć z ustawy?

Aby pasierbica dziedziczyła po macosze na podstawie art. 934¹ Kodeksu cywilnego, muszą być spełnione łącznie następujące warunki:

• macocha nie pozostawiła ważnego testamentu powołującego inne osoby do spadku albo testament nie obejmuje całego spadku,
• w chwili śmierci macochy nie było jej małżonka uprawnionego do dziedziczenia ustawowego,
• nie było dzieci, wnuków ani dalszych zstępnych macochy, o których mowa w art. 931 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego,
• nie było rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa macochy, o których mowa w art. 932 Kodeksu cywilnego,
• nie było dziadków macochy ani ich zstępnych, o których mowa w art. 934 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego,
• oboje rodzice pasierbicy nie żyli w chwili śmierci macochy.

Ostatni warunek jest często pomijany, a ma zasadnicze znaczenie. Jeżeli matka pasierbicy żyła w chwili śmierci macochy, pasierbica nie spełnia przesłanki z art. 934¹ Kodeksu cywilnego, nawet jeżeli ojciec, który był mężem macochy, zmarł wcześniej.

Kolejność dziedziczenia po bezdzietnej macosze

Poniższa tabela pokazuje, w jakiej kolejności trzeba sprawdzać osoby mogące dziedziczyć po bezdzietnej macosze, jeżeli nie ma testamentu.

Co jeśli macocha zostawiła testament?

Jeżeli macocha sporządziła ważny testament, pierwszeństwo ma dziedziczenie testamentowe. Wynika to z art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Spadkodawca może w testamencie powołać do całości lub części spadku jedną albo kilka osób, co przewiduje art. 959 Kodeksu cywilnego.

Macocha mogła więc powołać pasierbicę do spadku w testamencie. W takim przypadku pasierbica dziedziczy jako spadkobierca testamentowy, a nie dlatego, że przysługuje jej ustawowe pierwszeństwo. Jeżeli testament obejmuje tylko część majątku, pozostała część może podlegać dziedziczeniu ustawowemu.

Trzeba też odróżnić powołanie do spadku od zapisu windykacyjnego. Zapis windykacyjny, uregulowany w art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego, może przenieść na oznaczoną osobę konkretny przedmiot, np. lokal lub udział w nieruchomości, ale tylko wtedy, gdy został ustanowiony w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Czy pasierbicy należy się zachowek po macosze?

Co do zasady nie. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego przyznaje prawo do zachowku zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Pasierbica nie jest zstępną macochy, jeżeli nie została przez nią przysposobiona.

Inaczej może być wtedy, gdy doszło do przysposobienia. Zgodnie z art. 936 § 1 Kodeksu cywilnego przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego krewnych tak jak dziecko przysposabiającego. Jeżeli więc macocha formalnie przysposobiła pasierbicę, sytuacja nie jest już oceniana jak zwykłe dziedziczenie pasierba, lecz według reguł dotyczących dziecka.

Odrzucenie spadku i odpowiedzialność za długi

Jeżeli pasierbica została powołana do spadku, powinna ustalić, czy w spadku nie ma długów. Art. 1012 Kodeksu cywilnego pozwala spadkobiercy przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić spadek.

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Jeżeli pasierbica nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Wynika to z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak, że sprawę można zignorować, zwłaszcza gdy w skład spadku wchodzą kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe lub nieruchomość obciążona hipoteką.

Jak potwierdzić prawa do spadku po macosze?

Prawo do spadku można potwierdzić w sądzie albo u notariusza. Sądowe postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku prowadzi się na podstawie art. 669–679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek składa się do sądu spadku, którym zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy.

Alternatywą jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Zgodnie z art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia przy spełnieniu ustawowych warunków. W praktyce wymaga to zgodnego udziału osób wchodzących w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Jeżeli jest spór co do kręgu spadkobierców, konieczne będzie postępowanie sądowe.

Podatek od spadku po macosze

Jeżeli pasierbica faktycznie nabywa spadek po macosze, trzeba rozważyć obowiązki podatkowe. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn zalicza pasierba do najbliższej grupy osób korzystających ze zwolnienia, jeżeli spełnione są warunki ustawowe.

Art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn obejmuje zwolnieniem m.in. nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez pasierba, jeżeli zgłosi nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. W typowej sprawie spadkowej zgłoszenia dokonuje się na formularzu SD-Z2. Termin i dokumenty warto ustalić indywidualnie, zwłaszcza gdy sprawa była prowadzona w sądzie albo u notariusza.

FAQ

Czy bezdzietna macocha zawsze zostawia spadek pasierbicy?

Nie. Bezdzietność macochy to tylko jeden z elementów. Art. 934¹ Kodeksu cywilnego pozwala pasierbicy dziedziczyć dopiero wtedy, gdy nie ma małżonka macochy ani jej krewnych powołanych wcześniej do dziedziczenia ustawowego, a oboje rodzice pasierbicy nie żyli w chwili śmierci macochy.

Czy żyjąca matka pasierbicy wyłącza dziedziczenie po macosze?

Tak, w dziedziczeniu ustawowym po macosze ma to zasadnicze znaczenie. Art. 934¹ Kodeksu cywilnego wymaga, aby żadne z rodziców pasierba nie dożyło chwili otwarcia spadku. Jeżeli matka pasierbicy żyła w dniu śmierci macochy, pasierbica nie dziedziczy z tego przepisu.

Czy pasierbica może dziedziczyć, jeśli macocha ją adoptowała?

Tak, ale wtedy sytuacja jest inna. Jeżeli doszło do przysposobienia, zastosowanie może mieć art. 936 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym jak jego dziecko. Nie jest to już typowa sprawa dziedziczenia pasierba z art. 934¹ Kodeksu cywilnego.

Czy pasierbica ma prawo do zachowku po macosze?

Zwykle nie. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego nie wymienia pasierbów jako osób uprawnionych do zachowku. Prawo do zachowku może pojawić się tylko w szczególnych sytuacjach, np. gdy pasierbica została przysposobiona i jest traktowana jak dziecko spadkodawcy.

Ile czasu ma pasierbica na odrzucenie spadku?

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym pasierbica dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Po bezskutecznym upływie terminu spadek jest przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

Pasierbica może dziedziczyć po macosze, ale ustawowo dopiero w wyjątkowym układzie rodzinnym. Sam fakt, że macocha była bezdzietna, nie wystarcza. Trzeba sprawdzić, czy istniał testament, czy żył małżonek macochy, czy byli jej krewni oraz czy oboje rodzice pasierbicy zmarli przed macochą. Jeżeli którykolwiek z tych elementów wygląda inaczej, wynik sprawy może się zmienić.

W praktyce najbezpieczniej zacząć od zebrania aktów stanu cywilnego, ustalenia kręgu krewnych macochy i sprawdzenia, czy istnieje testament. Dopiero potem można ocenić, czy pasierbica ma realne podstawy do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku albo udziału w notarialnym poświadczeniu dziedziczenia.

Źródła

• art. 931–935, art. 936 § 1, art. 941, art. 959, art. 981¹ § 1, art. 991 § 1, art. 1012, art. 1015 § 1–2, art. 1031 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 628 oraz art. 669–679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie,
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.