Poświadczenie dziedziczenia a wygaśnięcie zarządu sukcesyjnego

Kiedy poświadczenie dziedziczenia powoduje wygaśnięcie zarządu sukcesyjnego?

Taką możliwość przewiduje wprost art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw. Zgodnie z tym przepisem zarząd sukcesyjny wygasa z dniem uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego, jeżeli jeden spadkobierca albo zapisobierca windykacyjny nabył przedsiębiorstwo w spadku w całości.

To oznacza, że samo sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia nie zawsze kończy zarząd sukcesyjny. Decydujące jest to, czy po tej czynności właścicielem całego przedsiębiorstwa w spadku staje się jedna osoba. Jeżeli przedsiębiorstwo nadal przysługuje kilku osobom, zarząd sukcesyjny nie wygasa z tej przyczyny.

W praktyce trzeba więc najpierw ustalić, kto i w jakim zakresie nabył przedsiębiorstwo w spadku. Dopiero wtedy można odpowiedzieć, czy wystąpi skutek z art. 59 ust. 1 pkt 2 tej ustawy.

Co wchodzi do przedsiębiorstwa w spadku?

Pojęcie przedsiębiorstwa w spadku zostało powiązane z przedsiębiorstwem prowadzonym wcześniej przez przedsiębiorcę będącego osobą fizyczną. Zgodnie z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwo w spadku obejmuje składniki niematerialne i materialne przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej, które należały do przedsiębiorcy w chwili śmierci, oraz prawa wynikające z jego działalności, w granicach określonych ustawą.

Jeżeli przedsiębiorca pozostawał w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, trzeba odróżnić dwie kwestie:

• udział małżonka żyjącego w majątku wspólnym, wynikający z przepisów prawa rodzinnego,
• udział zmarłego, który dopiero wchodzi do spadku i podlega dziedziczeniu.

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania. Natomiast po ustaniu wspólności udziały małżonków w majątku wspólnym są co do zasady równe, co wynika z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W uproszczeniu: jeżeli przedsiębiorstwo lub jego składniki należały do majątku wspólnego, to po śmierci jednego z małżonków do spadku nie wchodzi cały majątek wspólny, lecz co do zasady udział zmarłego. Druga połowa nie jest dziedziczona przez wdowę lub wdowca, bo już do niego należy z tytułu ustroju majątkowego.

Czy małżonek niewskazany w testamencie ma prawo do połowy przedsiębiorstwa?

Nie można odpowiedzieć na to pytanie jednym zdaniem bez analizy stanu faktycznego. Trzeba rozdzielić prawo do udziału w majątku wspólnym od prawa do dziedziczenia po zmarłym.

Jeżeli przedsiębiorstwo było objęte wspólnością majątkową małżeńską, żyjący małżonek zachowuje swój udział w majątku wspólnym. Wynika to z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie nabywa go jednak w drodze spadku – ten udział już mu przysługuje.

Natomiast udział należący do zmarłego podlega dziedziczeniu zgodnie z testamentem albo ustawą. Jeżeli testament skutecznie powołuje do całego spadku syna, to wdowiec lub wdowa nie staje się spadkobiercą udziału zmarłego tylko z tego powodu, że wcześniej istniała wspólność majątkowa. W takim przypadku małżonek może być właścicielem własnego udziału w majątku wspólnym, ale nie musi dziedziczyć udziału zmarłego.

Dlatego sformułowanie, że małżonek „ma prawo do połowy udziałów w przedsiębiorstwie w spadku”, bywa mylące. Jeżeli ta „połowa” wynika z ustroju wspólności majątkowej, to nie jest to nabycie spadku. Jeżeli natomiast chodzi o udział po zmarłym, potrzebna jest podstawa dziedziczenia – testament albo dziedziczenie ustawowe.

Testament a sytuacja małżonka

Zgodnie z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Jeżeli więc spadkodawca skutecznie powołał w testamencie syna do całości spadku, to co do zasady to syn dziedziczy cały udział spadkowy zmarłego, w tym udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Nie oznacza to jednak, że małżonek zawsze pozostaje bez ochrony. Jeżeli byłby powołany do spadku z ustawy, a został pominięty w testamencie, może mu przysługiwać zachowek. Podstawę stanowi art. 991 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z tym przepisem zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym – gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy zstępny uprawniony jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału – w pozostałych przypadkach.

Jeżeli więc małżonek nie dziedziczy po zmarłym z powodu testamentu, to najczęściej trzeba zbadać, czy może dochodzić od spadkobiercy zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku.

Zapisy windykacyjne a wygaśnięcie zarządu sukcesyjnego

W pytaniu wskazano, że rodzeństwo otrzymało zapisy windykacyjne niezwiązane z przedsiębiorstwem. Ma to istotne znaczenie. Dla zastosowania art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym ważne jest to, kto nabył przedsiębiorstwo w spadku, a nie to, czy inni uczestnicy sukcesji otrzymali inne składniki majątku.

Jeżeli więc syn nabył całe przedsiębiorstwo w spadku, a rodzeństwo otrzymało w drodze zapisów windykacyjnych inne przedmioty, które nie wchodzą do przedsiębiorstwa, to samo istnienie tych zapisów nie musi blokować wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego.

Inaczej byłoby wtedy, gdyby przedmiotem zapisu windykacyjnego było samo przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie. Ustawa wprost uwzględnia taką sytuację w art. 59 ust. 1 pkt 2.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia zawsze wystarczy?

Nie. Po pierwsze, musi to być akt poświadczenia dziedziczenia, który może zostać sporządzony i zarejestrowany zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Po drugie, stan prawny musi pozwalać na notarialne poświadczenie dziedziczenia. Po trzecie, z treści aktu musi wynikać taki krąg następców prawnych, aby jedna osoba nabyła przedsiębiorstwo w spadku w całości.

Jeżeli między zainteresowanymi istnieje spór co do ważności testamentu, składu majątku lub udziałów w przedsiębiorstwie, notarialne poświadczenie dziedziczenia może nie rozwiązać sprawy. Wtedy konieczne może być sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo późniejsza sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Inne przypadki wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego

Dla pełnego obrazu warto pamiętać, że art. 59 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym przewiduje też inne sytuacje wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, w szczególności:

• upływ 2 miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy, jeżeli w tym czasie nikt nie przyjął spadku ani odpowiedniego zapisu windykacyjnego – art. 59 ust. 1 pkt 1,
• nabycie przedsiębiorstwa w spadku w całości przez jedną osobę wskazaną w art. 3 pkt 3 ustawy – art. 59 ust. 1 pkt 3,
• upływ miesiąca od wykreślenia zarządcy sukcesyjnego z CEIDG, jeżeli nie powołano kolejnego – art. 59 ust. 1 pkt 4,
• dzień ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy – art. 59 ust. 1 pkt 5,
• dzień dokonania działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo w spadku – art. 59 ust. 1 pkt 6,
• upływ 2 lat od dnia śmierci przedsiębiorcy – art. 59 ust. 1 pkt 7, przy czym w określonych przypadkach sąd może przedłużyć ten okres na zasadach z ustawy.

To ważne, bo w niektórych sprawach zarząd sukcesyjny wygaśnie niezależnie od tego, czy akt poświadczenia dziedziczenia został już sporządzony.

Wniosek dla opisanej sytuacji

Jeżeli:

• testament skutecznie powołuje syna do całości spadku,
• rodzeństwo ma jedynie zapisy windykacyjne niezwiązane z przedsiębiorstwem,
• udział należący do zmarłego w przedsiębiorstwie w spadku przypada w całości synowi,
• oraz zarejestrowano akt poświadczenia dziedziczenia,

to zarząd sukcesyjny co do zasady wygasa z dniem zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym.

Jednocześnie żyjący małżonek zachowuje własny udział w majątku wspólnym, jeżeli taki udział obejmował składniki przedsiębiorstwa. Nie nabywa jednak automatycznie udziału zmarłego w spadku tylko dlatego, że nie został wskazany w testamencie. W zakresie pominiętego udziału po zmarłym jego podstawowym uprawnieniem może być zachowek.

FAQ

Czy sam akt poświadczenia dziedziczenia zawsze kończy zarząd sukcesyjny?

Nie. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym musi jeszcze zachodzić warunek, że jedna osoba nabyła przedsiębiorstwo w spadku w całości.

Czy wdowiec pominięty w testamencie nic nie dostanie?

Niekoniecznie. Może zachować własny udział w majątku wspólnym, a ponadto może dochodzić zachowku na podstawie art. 991 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Czy wspólność majątkowa oznacza, że małżonek dziedziczy połowę firmy?

Nie wprost. Wspólność majątkowa oznacza, że małżonek ma własny udział w majątku wspólnym po ustaniu wspólności. To nie jest to samo co dziedziczenie udziału należącego do zmarłego.

Czy zapisy windykacyjne dla rodzeństwa wykluczają wygaśnięcie zarządu sukcesyjnego?

Nie, jeśli dotyczą innych składników majątku niż przedsiębiorstwo lub udział w przedsiębiorstwie. Kluczowe jest, kto nabywa samo przedsiębiorstwo w spadku.

Czy w spornej sprawie lepiej iść do notariusza czy do sądu?

Jeżeli między zainteresowanymi jest spór co do testamentu, składu majątku albo udziałów, często konieczne jest postępowanie sądowe. Notarialne poświadczenie dziedziczenia sprawdza się głównie wtedy, gdy stan prawny jest jasny i strony są zgodne.

Źródła

1. Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw – Dz.U. 2018 poz. 1629.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 941 oraz art. 991 § 1 i 2.

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31 § 1 oraz art. 43 § 1.

4. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w zakresie aktu poświadczenia dziedziczenia.