Zamknięcie działalności gospodarczej przez spadkobierców

Zarząd sukcesyjny po śmierci przedsiębiorcy

Zarząd sukcesyjny służy temu, aby po śmierci osoby prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą przedsiębiorstwo mogło działać dalej jako przedsiębiorstwo w spadku. Zarządca sukcesyjny prowadzi sprawy firmy, posługuje się dotychczasową firmą przedsiębiorcy z dodatkiem „w spadku”, reprezentuje przedsiębiorstwo w sprawach związanych z działalnością i wykonuje prawa oraz obowiązki zmarłego przedsiębiorcy związane z firmą.

Nie oznacza to jednak, że działalność musi być prowadzona do końca dwuletniego okresu. Zarząd sukcesyjny ma charakter przejściowy. Jego celem jest zabezpieczenie ciągłości firmy do czasu rozstrzygnięcia spraw spadkowych, sprzedaży lub przekazania przedsiębiorstwa, działu spadku albo uporządkowanego zakończenia działalności. W sprawach dotyczących prowadzenia firmy przydatne mogą być także inne materiały z działu działalność gospodarcza.

Właścicielami przedsiębiorstwa w spadku są osoby, którym przysługuje udział w tym przedsiębiorstwie, czyli najczęściej spadkobiercy, zapisobierca windykacyjny albo małżonek zmarłego przedsiębiorcy, jeżeli miał udział w majątku obejmującym firmę. Po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku albo po zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia to właściciele przedsiębiorstwa w spadku decydują o jego dalszym losie.

Czy spadkobiercy muszą czekać 2 lata, aby zamknąć firmę?

Nie zawsze. Dwuletni termin jest zasadą maksymalnego czasu trwania zarządu sukcesyjnego, a nie obowiązkowym okresem prowadzenia działalności. Zgodnie z ustawą zarząd sukcesyjny wygasa między innymi z upływem 2 lat od dnia śmierci przedsiębiorcy, ale może wygasnąć wcześniej.

Do wcześniejszego wygaśnięcia może dojść w szczególności wtedy, gdy:

• jeden spadkobierca albo zapisobierca windykacyjny nabył całe przedsiębiorstwo w spadku,
• jedna osoba nabyła całe przedsiębiorstwo w spadku, na przykład na podstawie czynności prawnej,
• dokonano działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo w spadku,
• zarządca sukcesyjny został wykreślony z CEIDG i w terminie miesiąca nie powołano kolejnego zarządcy,
• ogłoszono upadłość przedsiębiorcy,
• upłynęły 2 lata od śmierci przedsiębiorcy, a sąd nie przedłużył zarządu sukcesyjnego.

Sąd może z ważnych przyczyn przedłużyć zarząd sukcesyjny, ale tylko przed jego wygaśnięciem i maksymalnie do 5 lat od dnia śmierci przedsiębiorcy. Jeżeli rodzina chce zakończyć działalność, zwykle nie występuje o przedłużenie, lecz porządkuje sprawy majątkowe, podatkowe i rejestrowe przed upływem terminu.

Jak zamknąć przedsiębiorstwo w spadku krok po kroku?

Najbezpieczniej zacząć od ustalenia, kto dokładnie jest właścicielem przedsiębiorstwa w spadku i jakie udziały przysługują poszczególnym osobom. Przy czteroosobowej rodzinie znaczenie ma nie tylko liczba spadkobierców, ale także to, czy istnieje małżonek z udziałem w przedsiębiorstwie, testament, zapis windykacyjny, małoletni spadkobierca albo wcześniejsze rozporządzenie udziałem w przedsiębiorstwie.

Praktyczna kolejność działań wygląda zwykle następująco:

1. ustalić krąg spadkobierców i udziały w przedsiębiorstwie w spadku, najlepiej na podstawie aktu poświadczenia dziedziczenia albo prawomocnego postanowienia sądu,
2. podjąć wspólną decyzję, czy firma ma być zlikwidowana, sprzedana, przekazana jednej osobie czy wniesiona do innego podmiotu,
3. sprawdzić, które czynności może wykonać sam zarządca sukcesyjny jako zwykły zarząd, a które wymagają zgody właścicieli przedsiębiorstwa w spadku lub zezwolenia sądu,
4. rozliczyć kontrakty, należności, zobowiązania, magazyn, środki trwałe, leasingi, kredyty, rachunki bankowe, decyzje administracyjne i ewentualne zezwolenia,
5. wykonać czynności notarialne lub sądowe potrzebne do działu spadku, odwołania zarządcy, rezygnacji zarządcy albo przeniesienia przedsiębiorstwa,
6. zamknąć sprawy podatkowe, VAT, ZUS, pracownicze i księgowe.

Nie należy ograniczać sprawy do samego wpisu w CEIDG. Wpis jest skutkiem zdarzeń prawnych, ale przed nim trzeba rozstrzygnąć, co stanie się z majątkiem przedsiębiorstwa, długami, umowami i pracownikami.

Odwołanie albo rezygnacja zarządcy sukcesyjnego

Jeżeli spadkobiercy nie chcą dalej prowadzić firmy, jednym z elementów porządkowania spraw może być zakończenie funkcji zarządcy sukcesyjnego. Po śmierci przedsiębiorcy do odwołania zarządcy sukcesyjnego wymagana jest zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 1/2. Odwołanie następuje z udziałem notariusza, a notariusz zgłasza odpowiednią informację do CEIDG.

Zarządca sukcesyjny może także zrezygnować z funkcji, składając oświadczenie przed notariuszem. Co do zasady po rezygnacji powinien działać jeszcze przez 2 tygodnie, chyba że wcześniej powołano kolejnego zarządcę. Jeżeli zarządca przestanie pełnić funkcję i w ciągu miesiąca od jego wykreślenia z CEIDG nie zostanie powołany kolejny zarządca, zarząd sukcesyjny wygasa.

Odwołanie zarządcy nie powinno być traktowane jako techniczny sposób na pozbycie się problemu. Przed taką decyzją trzeba ustalić, kto przejmie dokumenty, księgowość, majątek, zobowiązania, sprawy pracownicze i kontakty z urzędami.

Dział spadku i przejęcie przedsiębiorstwa przez jedną osobę

Jeżeli spadkobiercy chcą zakończyć przedsiębiorstwo w spadku w sposób uporządkowany, często potrzebny jest dział spadku obejmujący przedsiębiorstwo. Może on polegać na przyznaniu przedsiębiorstwa jednemu spadkobiercy ze spłatami, sprzedaży składników majątku, podziale składników między spadkobierców albo przekazaniu całego przedsiębiorstwa do dalszego prowadzenia przez jedną osobę.

W okresie zarządu sukcesyjnego zbycie przedsiębiorstwa w spadku albo udziału w przedsiębiorstwie w spadku wymaga aktu notarialnego. Jeżeli dział spadku dotyczy przedsiębiorstwa, formę i treść dokumentów należy ustalić z notariuszem, zwłaszcza gdy w skład majątku wchodzą nieruchomości, prawa z umów, pojazdy, znaki towarowe, wyposażenie, zapasy albo zobowiązania. Gdy firma ma zostać przekazana konkretnej osobie, przydatne może być także omówienie zasad przekazania przedsiębiorstwa w rodzinie, na przykład w materiale o tym, jak przekazać firmę żonie.

Jeżeli przedsiębiorstwo w spadku nabędzie w całości jedna osoba albo jeżeli dział spadku obejmie przedsiębiorstwo, zarząd sukcesyjny może wygasnąć z tej przyczyny. To jednak nie kończy automatycznie wszystkich rozliczeń. Nabywca albo spadkobiercy muszą jeszcze zdecydować, czy działalność będzie kontynuowana w innej formie, czy składniki majątku zostaną sprzedane, a zobowiązania spłacone.

Formalności podatkowe, ZUS i pracownicze

Przedsiębiorstwo w spadku jest podatnikiem w okresie od otwarcia spadku do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, a w określonych sytuacjach także do dnia wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy. NIP zmarłego przedsiębiorcy przechodzi na przedsiębiorstwo w spadku i zasadniczo wygasa wraz z wygaśnięciem zarządu sukcesyjnego albo uprawnienia do jego powołania.

Przy zamykaniu firmy trzeba ustalić w szczególności:

• czy trzeba złożyć ostatnie deklaracje podatkowe i pliki JPK,
• czy powstaje obowiązek sporządzenia spisu z natury dla VAT albo wykazu składników majątku,
• jak rozliczyć towary, środki trwałe, wyposażenie, samochody, leasingi i nierozliczone faktury,
• czy trzeba zgłosić zaprzestanie wykonywania czynności opodatkowanych VAT,
• jak zakończyć albo kontynuować rozliczenia płatnika składek ZUS,
• jak rozwiązać lub przenieść umowy o pracę i umowy cywilnoprawne.

Jeżeli zmarły przedsiębiorca zatrudniał pracowników, trzeba osobno przeanalizować przepisy prawa pracy. Przy ustanowieniu zarządu sukcesyjnego umowy o pracę nie wygasają automatycznie z dniem śmierci pracodawcy, lecz co do zasady trwają do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, chyba że wcześniej dojdzie do przejęcia pracowników przez nowego pracodawcę albo rozwiązania stosunków pracy zgodnie z przepisami.

Jeżeli firma ma długi, nie należy zamykać jej bez ustalenia odpowiedzialności spadkobierców, stanu czynnego spadku, zobowiązań przedsiębiorstwa w spadku i zobowiązań prywatnych zmarłego. Właściciele przedsiębiorstwa w spadku ponoszą solidarną odpowiedzialność za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku. Odpowiedzialność za wcześniejsze długi spadkowe zależy natomiast od zasad prawa spadkowego, w tym od przyjęcia spadku i działu spadku.

Co z CEIDG po wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego?

W sprawach dotyczących zarządu sukcesyjnego wpisy w CEIDG nie zawsze są dokonywane przez samych spadkobierców. W zależności od przyczyny wpisu albo wygaśnięcia zarządu informacje do CEIDG zgłasza notariusz, sąd, zarządca sukcesyjny albo właściwy organ. Dotyczy to między innymi powołania zarządcy, jego odwołania, rezygnacji, przedłużenia zarządu przez sąd, działu spadku oraz niektórych przypadków wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego.

Jeżeli zarząd sukcesyjny trwa już około półtora roku, trzeba pilnować końcowego terminu 2 lat od śmierci przedsiębiorcy. Jeżeli przed tym terminem nie zostanie zakończony dział spadku, nie zostanie przeniesione przedsiębiorstwo i nie zostanie złożony skuteczny wniosek o przedłużenie zarządu, zarząd wygaśnie z mocy prawa. Wtedy trzeba niezwłocznie uporządkować wydanie przedsiębiorstwa właścicielom oraz rozliczenia wobec urzędów, kontrahentów i pracowników.

FAQ

Czy spadkobiercy mogą zamknąć firmę przed upływem 2 lat od śmierci przedsiębiorcy?

Tak, ale trzeba dobrać właściwą ścieżkę. Może to być dział spadku obejmujący przedsiębiorstwo, przejęcie przedsiębiorstwa przez jedną osobę, sprzedaż przedsiębiorstwa albo doprowadzenie do wygaśnięcia zarządu po zakończeniu funkcji zarządcy sukcesyjnego. Wybór zależy od stanu spadku, zgody spadkobierców i sytuacji firmy.

Czy do zamknięcia przedsiębiorstwa w spadku wystarczy wniosek do CEIDG?

Zwykle nie. Wpis w CEIDG jest elementem formalnym, ale najpierw trzeba ustalić właścicieli przedsiębiorstwa, sposób zakończenia zarządu sukcesyjnego, rozliczenie majątku, podatków, ZUS, umów i pracowników. W wielu przypadkach informacje do CEIDG przekazuje notariusz, sąd albo zarządca sukcesyjny.

Kto może odwołać zarządcę sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy?

Po śmierci przedsiębiorcy zarządcę sukcesyjnego można odwołać za zgodą osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 1/2. Jeżeli zarządca rażąco narusza obowiązki, może zostać odwołany przez sąd.

Czy wszyscy spadkobiercy muszą zgodzić się na likwidację firmy?

To zależy od rodzaju czynności. Zarządca sukcesyjny wykonuje czynności zwykłego zarządu samodzielnie, ale czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a przy braku zgody zezwolenia sądu. Sprzedaż przedsiębiorstwa, dział spadku albo decyzje dotyczące kluczowych składników majątku najczęściej wymagają szerszych uzgodnień i właściwej formy.

Co dzieje się z długami firmy po wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego?

Długi nie znikają. Trzeba odróżnić zobowiązania powstałe za życia przedsiębiorcy od zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku. Właściciele przedsiębiorstwa w spadku odpowiadają solidarnie za zobowiązania związane z jego prowadzeniem, a za długi spadkowe odpowiadają według zasad prawa spadkowego.

Czy po wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego można dalej prowadzić tę samą firmę?

Można kontynuować działalność gospodarczą, ale nie jako to samo przedsiębiorstwo w spadku prowadzone przez zarządcę sukcesyjnego. Osoba albo podmiot, który przejmuje składniki przedsiębiorstwa, musi mieć własną podstawę do prowadzenia działalności, własne rozliczenia i odpowiednio uregulowane umowy, pracowników oraz prawa do majątku firmy.

Źródła

• Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw – w szczególności art. 12, art. 13, art. 22, art. 28, art. 55, art. 57, art. 59 i art. 60.
• Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy – przepisy dotyczące wpisów i informacji o zarządzie sukcesyjnym w CEIDG.
• ZUS – Zarząd sukcesyjny przedsiębiorstwem osoby fizycznej – informacje o skutkach zarządu sukcesyjnego dla stosunków pracy i świadczeń.