Jak uregulować konto i mieszkanie po śmierci żony?

Jak wygląda dziedziczenie po śmierci żony, gdy nie było testamentu?

Jeżeli żona nie pozostawiła testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanej sytuacji – mąż i dwoje dorosłych dzieci – każdy dziedziczy po 1/3 spadku po żonie. To dotyczy jednak tylko tego majątku, który należał do żony w chwili śmierci.

Trzeba odróżnić dwie rzeczy:

• Pana własny udział w majątku wspólnym małżeńskim – co do zasady 1/2 majątku wspólnego, zgodnie z art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy;
• spadek po żonie – co do zasady druga połowa majątku wspólnego oraz jej majątek osobisty, jeżeli taki istniał.

Oznacza to, że nie dziedziczy Pan całego mieszkania czy całego salda rachunku tylko dlatego, że byliście małżeństwem. Najpierw trzeba ustalić, jaki udział należał do Pana już wcześniej, a jaki udział wchodzi do spadku po żonie.

Co trzeba zrobić jako pierwszy krok – sąd czy notariusz?

Aby formalnie wykazać, kto odziedziczył spadek, potrzebny jest:

• prawomocny postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 669 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, albo
• akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza – art. 95a–95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Jeżeli między spadkobiercami nie ma sporu i wszyscy mogą stawić się u notariusza, akt poświadczenia dziedziczenia zwykle jest szybszy. Jeżeli są rozbieżności, brak kontaktu z którymś spadkobiercą albo pojawiają się wątpliwości co do kręgu dziedziczących, bezpieczniejsza będzie droga sądowa.

Zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego sprawę spadkową rozpoznaje sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce. W praktyce wniosek składa się do sądu rejonowego.

Jeżeli spadkobiercy nie są zgodni co do dalszego podziału majątku po żonie, warto od razu sprawdzić, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Jakie dokumenty są potrzebne do sprawy spadkowej?

Typowo potrzebne będą:

• odpis skrócony aktu zgonu żony;
• odpis skrócony aktu małżeństwa;
• odpisy skrócone aktów urodzenia dzieci, a jeśli zmieniały nazwisko – odpowiednie akty małżeństwa;
• testament – jeśli istnieje;
• ewentualnie dokumenty dotyczące majątku, jeśli są potrzebne do dalszych czynności.

Przy wniosku sądowym pobiera się opłatę stałą 100 zł od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku – na podstawie art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – oraz 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Koszty notarialne są wyższe niż opłata sądowa, ale zwykle rekompensuje to szybkość załatwienia sprawy.

Co z wspólnym kontem bankowym po śmierci żony?

W praktyce bankowej wspólny rachunek nie oznacza, że po śmierci jednego współposiadacza drugi automatycznie staje się jedynym właścicielem wszystkich środków. Zasady rachunku wspólnego wynikają z umowy z bankiem oraz z ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.

Zgodnie z art. 51a ust. 1 Prawa bankowego rachunek oszczędnościowy, rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy oraz rachunek terminowej lokaty oszczędnościowej mogą być prowadzone dla kilku osób fizycznych. Natomiast po śmierci jednego ze współposiadaczy bank zwykle bada, jaka część środków należała do zmarłego i w jakim zakresie wchodzi do spadku.

W praktyce mogą wystąpić trzy sytuacje:

Jeżeli środki na rachunku pochodziły z majątku wspólnego małżonków, co do zasady połowa należy do Pana już z tytułu ustania wspólności majątkowej przez śmierć małżonka, a druga połowa wchodzi do spadku po żonie. Następnie z tej połowy dziedziczy Pan 1/3, a każde dziecko po 1/3. Ostateczny wynik może być jednak inny, jeśli część środków pochodziła z majątku osobistego jednego z małżonków albo jeśli były inne ustalenia majątkowe.

Do banku warto zgłosić się z:

• aktem zgonu,
• postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktem poświadczenia dziedziczenia,
• dokumentem tożsamości,
• ewentualnie dokumentami wymaganymi przez konkretny bank.

Jeżeli chodzi nie o rachunek wspólny, lecz o wypłatę pieniędzy po zmarłym współwłaścicielu, pomocny może być też materiał: wypłata pieniędzy z konta po śmierci współwłaściciela – jak odzyskać środki.

Co z własnościowym spółdzielczym prawem do lokalu?

Własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu jest prawem zbywalnym i dziedzicznym. Wynika to z art. 17² ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych. Jeżeli mieszkanie było objęte majątkiem wspólnym małżonków, to po śmierci żony najpierw ustala się Pana udział wynikający z małżeńskiej wspólności majątkowej, a udział należący do żony wchodzi do spadku.

Po uzyskaniu dokumentu spadkowego należy:

1. zgłosić się do spółdzielni mieszkaniowej z dokumentem potwierdzającym dziedziczenie;
2. jeżeli dla prawa jest prowadzona księga wieczysta – złożyć wniosek o wpis zmiany uprawnionych w księdze wieczystej na formularzu KW-WPIS;
3. jeżeli spadkobierców jest kilku i docelowo prawo ma należeć tylko do jednej osoby – przeprowadzić dział spadku albo zawrzeć odpowiednią umowę rozporządzającą udziałami.

Jeżeli dla tego prawa jest urządzona księga wieczysta, wpis ma znaczenie ujawniające stan prawny. Podstawą wpisu może być prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia – zgodnie z art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

Czy samo stwierdzenie nabycia spadku wystarczy, aby mieszkanie było tylko Pana?

Nie zawsze. To bardzo ważny punkt.

Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza jedynie, kto i w jakim udziale odziedziczył spadek. Nie powoduje jeszcze, że cały składnik majątkowy staje się wyłączną własnością jednego spadkobiercy.

Jeżeli więc po żonie dziedziczy Pan i dwoje dzieci po 1/3 udziału w spadku, to co do udziału w mieszkaniu odziedziczonym po żonie powstaje współuprawnienie. Aby całe mieszkanie albo całe prawo do lokalu należało wyłącznie do Pana, potrzebny jest zwykle:

• umowny dział spadku – jeśli wszyscy spadkobiercy są zgodni, albo
• sądowy dział spadku – gdy nie ma zgody.

Podstawę stanowią art. 1037 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, umowa o dział spadku wymaga formy aktu notarialnego.

W praktyce dzieci mogą zgodzić się, aby udział po matce przypadł Panu z obowiązkiem spłaty albo bez spłaty, ale forma i skutki podatkowe zależą od tego, jak dokładnie czynność zostanie przeprowadzona.

Czy dzieci mogą po prostu „zrzec się” spadku po matce na Pana?

Po śmierci spadkodawcy nie ma prostego oświadczenia, dzięki któremu dziecko „przepisze” swój udział na drugiego spadkobiercę w ramach samej sprawy o nabycie spadku. Trzeba odróżnić kilka instytucji:

• odrzucenie spadku – art. 1012 i art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego; co do zasady składa się je w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania;
• zrzeczenie się dziedziczenia – art. 1048 Kodeksu cywilnego; jest możliwe tylko za życia przyszłego spadkodawcy, więc po śmierci żony już nie;
• dział spadku albo zbycie udziału spadkowego – art. 1051 Kodeksu cywilnego; to najczęstsze rozwiązania po nabyciu spadku.

Jeżeli termin 6 miesięcy już minął albo dzieci nie chcą odrzucać spadku, pozostaje uregulowanie sprawy przez dział spadku albo rozporządzenie udziałami. Każdy z tych wariantów wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego.

Jak uregulować dziedziczenie po Panu, aby dzieci odziedziczyły po równo?

Jeżeli ma Pan dwoje dzieci i nie chce Pan, aby po Pana śmierci dziedziczył ktoś inny, to przy braku testamentu dzieci będą dziedziczyły z ustawy. Jeżeli w chwili Pana śmierci nie będzie już małżonka, a są tylko dzieci, to dziedziczą one w częściach równych na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

W takiej sytuacji testament nie jest konieczny, aby dzieci dziedziczyły po równo. Testament warto jednak rozważyć, gdy chce Pan:

• jednoznacznie potwierdzić swoją wolę,
• powołać konkretne dzieci do całości spadku,
• wprowadzić zapisy lub polecenia,
• ograniczyć ryzyko późniejszych sporów interpretacyjnych.

Testament własnoręczny jest ważny, jeżeli spełnia warunki z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego – musi być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą, przy czym brak daty nie zawsze powoduje nieważność, jeśli nie wywołuje wątpliwości wskazanych w art. 949 § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie ma obowiązku sporządzania testamentu u notariusza. Testament notarialny bywa jednak bezpieczniejszy dowodowo i trudniejszy do podważenia w praktyce. Podstawę tej formy stanowi art. 950 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli chce Pan jedynie, by dzieci odziedziczyły po równo cały Pana majątek, najprostsze są dwa rozwiązania:

• pozostawić sprawę bez testamentu – dzieci odziedziczą ustawowo, o ile sytuacja rodzinna się nie zmieni;
• sporządzić prosty testament, w którym powoła Pan oboje dzieci do całości spadku po 1/2 każde.

Praktyczna kolejność działań

1. Ustalić, czy żona zostawiła testament.
2. Zebrać akty stanu cywilnego i dokumenty dotyczące mieszkania oraz rachunku.
3. Przeprowadzić stwierdzenie nabycia spadku w sądzie albo sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza.
4. Zgłosić się do banku z dokumentem spadkowym i ustalić zasady dalszego dysponowania rachunkiem.
5. Zgłosić prawa do lokalu w spółdzielni, a jeśli istnieje księga wieczysta – złożyć wniosek o wpis.
6. Jeżeli mieszkanie albo udział po żonie ma ostatecznie należeć tylko do Pana – przeprowadzić dział spadku albo inną właściwą czynność prawną.
7. Jeżeli chce Pan uporządkować przyszłe dziedziczenie po sobie – sporządzić testament albo świadomie pozostać przy dziedziczeniu ustawowym.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te zasady działają w typowych, ale różnych sytuacjach rodzinnych i majątkowych.

FAQ

Czy po śmierci żony automatycznie przejmuję całe wspólne konto?

Nie. To zależy od umowy rachunku i praktyki banku, ale co do udziału należącego do zmarłej bank zwykle wymaga dokumentu spadkowego. Sam fakt bycia współposiadaczem nie rozstrzyga jeszcze, kto jest właścicielem wszystkich środków.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia jest równoważny postanowieniu sądu?

Tak, co do potwierdzenia praw do spadku. Wynika to z art. 95j ustawy – Prawo o notariacie. Warunkiem jest jednak możliwość sporządzenia go w danej sprawie i udział wszystkich wymaganych osób.

Czy dzieci muszą być obecne u notariusza?

Tak, jeśli sprawa ma być załatwiona przez akt poświadczenia dziedziczenia, co do zasady muszą stawić się osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi.

Czy po stwierdzeniu nabycia spadku mieszkanie będzie już wyłącznie moje?

Nie zawsze. Ten dokument potwierdza tylko udziały w spadku. Jeżeli udział po zmarłej dziedziczy kilka osób, do wyłącznego przejęcia mieszkania potrzebny bywa jeszcze dział spadku.

Czy testament musi być notarialny?

Nie. Testament własnoręczny też może być ważny, jeśli spełnia warunki z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament notarialny jest jednak zwykle bezpieczniejszy dowodowo.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

4. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

5. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939

6. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych – Dz.U. 2001 nr 4 poz. 27

7. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – Dz.U. 1982 nr 19 poz. 147

8. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398