Zakaz kontaktów z dzieckiem i pozbawienie władzy rodzicielskiej ojca

Kiedy sąd może zakazać kontaktów z dzieckiem?

Podstawą utrzymywania kontaktów jest art. 113 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, a kontakty obejmują m.in. spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, rozmowy, korespondencję i porozumiewanie się na odległość.

Jednocześnie dobro dziecka ma pierwszeństwo. Jeżeli kontakty zagrażają dobru dziecka, sąd opiekuńczy może je ograniczyć na podstawie art. 113² k.r.o., a jeżeli utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza – może ich zakazać na podstawie art. 113³ k.r.o.

Zakaz kontaktów jest więc rozwiązaniem skrajnym. Najczęściej sąd najpierw bada, czy wystarczy mniej dolegliwy środek, np. kontakty w obecności kuratora, w miejscu wskazanym przez sąd, bez prawa zabierania dziecka poza miejsce pobytu albo wyłącznie telefoniczne.

W praktyce zakaz kontaktów może być realny zwłaszcza wtedy, gdy rodzic:

• stosuje przemoc wobec dziecka lub przy dziecku,
• wywołuje u dziecka silny lęk,
• nadużywa alkoholu lub środków odurzających podczas kontaktów,
• naraża dziecko na niebezpieczne sytuacje,
• narusza wcześniejsze orzeczenia sądu,
• wywozi dziecko bez zgody drugiego rodzica lub bez wymaganych ustaleń.

Zakaz kontaktów a pozbawienie władzy rodzicielskiej – to nie jest to samo

To dwa odrębne rozstrzygnięcia. Kontakty z dzieckiem są niezależne od władzy rodzicielskiej, co wynika wprost z art. 113 § 1 k.r.o. Oznacza to, że rodzic może mieć ograniczoną albo nawet odebraną władzę rodzicielską, a mimo to nadal mieć ustalone kontakty. Może też być odwrotnie: rodzic może formalnie posiadać władzę rodzicielską, ale kontakty zostaną ograniczone albo zakazane.

Dlatego we wniosku warto precyzyjnie wskazać, czego Pani żąda:

• zakazu kontaktów albo ich daleko idącego ograniczenia,
• pozbawienia władzy rodzicielskiej albo jej ograniczenia,
• ewentualnie zabezpieczenia na czas postępowania.

Jeżeli stan faktyczny jest szczególnie poważny, można żądać obu rozstrzygnięć jednocześnie.

Kiedy możliwe jest pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Przesłanki pozbawienia władzy rodzicielskiej określa art. 111 § 1 k.r.o. Sąd opiekuńczy pozbawi rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli:

• władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody,
• rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej,
• rodzic w sposób rażący zaniedbuje swoje obowiązki względem dziecka.

W opisanym typie sprawy znaczenie mogą mieć zwłaszcza dwie ostatnie przesłanki.

Nadużywanie władzy rodzicielskiej może polegać np. na stosowaniu przemocy, manipulowaniu dzieckiem, wykorzystywaniu go do konfliktu z drugim rodzicem, podejmowaniu działań niebezpiecznych dla dziecka czy wywożeniu go bez uzgodnienia, jeśli okoliczności wskazują na poważne naruszenie dobra małoletniego.

Rażące zaniedbywanie obowiązków może obejmować długotrwały brak zainteresowania dzieckiem, brak udziału w wychowaniu, ignorowanie zdrowia i edukacji dziecka, uporczywe uchylanie się od alimentacji, brak kontaktu przez długi czas oraz niestabilny, destrukcyjny styl życia wpływający na bezpieczeństwo dziecka.

Samo niepłacenie alimentów nie zawsze wystarczy do pozbawienia władzy rodzicielskiej, ale w połączeniu z przemocą, brakiem więzi, lekceważeniem potrzeb dziecka i niestwarzaniem bezpiecznych warunków może być bardzo ważnym elementem całego obrazu sprawy.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej jako rozwiązanie pośrednie

Zanim sąd zdecyduje się na pozbawienie władzy rodzicielskiej, analizuje, czy wystarczające będzie jej ograniczenie. Podstawę stanowi art. 109 § 1 i 2 k.r.o., zgodnie z którym jeśli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia.

Może to być np. zobowiązanie rodziców do określonego postępowania, skierowanie do pracy z asystentem rodziny, określenie, jakie czynności wymagają zgody sądu, albo poddanie wykonywania władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego.

Jeżeli rozważa Pani mniej radykalny wariant albo chce zbudować wniosek alternatywny, warto wskazać żądanie główne i ewentualne, np. pozbawienie władzy, a gdyby sąd uznał to za przedwczesne – jej istotne ograniczenie.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawach rodzinnych nie wystarczą ogólne zarzuty. Sąd oczekuje możliwie konkretnych i sprawdzalnych dowodów. Największe znaczenie mają zwykle:

• wyroki karne, postanowienia, notatki policyjne, dokumentacja z procedury „Niebieskiej Karty”,
• zaświadczenia lekarskie, opinie psychologa lub psychiatry dziecięcego, dokumentacja terapii dziecka,
• wydruki wiadomości, e-maili, komunikatorów, potwierdzające groźby, agresję, brak zainteresowania lub destabilizujące zachowania,
• dowody na niealimentację, np. zaświadczenie od komornika o bezskutecznej egzekucji,
• zeznania świadków: członków rodziny, sąsiadów, pedagogów, psychologów, kuratora,
• dokumenty ze szkoły lub przedszkola wskazujące na stan emocjonalny dziecka,
• dowody dotyczące samowolnego wyjazdu dziecka za granicę, jeśli do niego doszło.

Jeżeli dziecko było świadkiem przemocy wobec innych osób, to również może być prawnie istotne. Dla sądu ważne jest nie tylko to, czy przemoc była skierowana bezpośrednio przeciwko dziecku, lecz także czy dziecko było narażane na traumatyczne, destabilizujące sytuacje.

Znaczenie zdania dziecka

Zgodnie z art. 216¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego wysłucha go, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Sąd uwzględnia przy tym zdanie dziecka i jego rozsądne życzenia stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości.

Nie ma przepisu, który uzależnia wagę stanowiska dziecka od ukończenia konkretnego wieku, np. 10 lat. W praktyce starsze dzieci zwykle są w stanie precyzyjniej opisać swoje emocje i doświadczenia, ale każdorazowo decyduje dojrzałość konkretnego dziecka, a nie sztywna granica wieku.

Jeżeli dziecko wyraża lęk przed ojcem, nie chce spotkań i potrafi spokojnie uzasadnić swoje stanowisko, sąd zwykle traktuje to bardzo poważnie. Nie powinno się jednak dziecka przygotowywać do składania określonych wypowiedzi, bo może to zostać ocenione negatywnie.

Gdy problem dotyczy silnego lęku lub przemocy, pomocna bywa także opinia OZSS albo opinia psychologiczna, jeśli sąd uzna ją za potrzebną.

Wywiezienie dziecka za granicę bez zgody drugiego rodzica

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, istotne sprawy dziecka powinny być rozstrzygane wspólnie, zgodnie z art. 97 § 2 k.r.o. Wyjazd dziecka za granicę, zwłaszcza nieuzgodniony i wykraczający poza zwykły, krótkotrwały wyjazd rekreacyjny, może stanowić naruszenie tego przepisu i być bardzo istotnym argumentem w sprawie.

Jeżeli dodatkowo w trakcie wyjazdu dziecko było narażone na przemoc, chaos albo zagrożenie, sąd może uznać takie zachowanie za przejaw nadużywania władzy rodzicielskiej i okoliczność przemawiającą za zakazem lub daleko idącym ograniczeniem kontaktów.

Jak wszcząć sprawę?

Sprawę składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. W zależności od celu składa się:

• wniosek o zakazanie kontaktów albo o ograniczenie kontaktów,
• wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej albo o jej ograniczenie,
• wniosek o zabezpieczenie na czas trwania postępowania.

W piśmie warto dokładnie opisać zdarzenia w układzie chronologicznym: przemoc, brak alimentów, brak zainteresowania dzieckiem, samowolne wyjazdy, zachowania wywołujące lęk oraz aktualny wpływ tych okoliczności na dziecko. Do każdego twierdzenia najlepiej dołączyć dowód.

Jeżeli istnieje bieżące zagrożenie dla dziecka, szczególnie ważne jest żądanie zabezpieczenia. Na podstawie art. 730 § 1 i art. 730¹ § 1 k.p.c. w zw. z przepisami o postępowaniu nieprocesowym można domagać się tymczasowego uregulowania sytuacji jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy.

Jakie rozstrzygnięcia sąd może wydać?

Ocena szans w opisanej sytuacji

Jeżeli da się udowodnić, że ojciec:

• przez dłuższy czas nie utrzymuje prawidłowej relacji z dzieckiem,
• nie wykonuje obowiązku alimentacyjnego,
• dopuszczał się przemocy albo dziecko było świadkiem przemocy,
• zabierał dziecko bez zgody i narażał je na niebezpieczne sytuacje,
• obecnie wywołuje u dziecka realny lęk,

to istnieją realne argumenty zarówno do daleko idącego ograniczenia albo zakazu kontaktów, jak i do pozbawienia władzy rodzicielskiej. Ostateczny wynik zawsze zależy jednak od siły i spójności materiału dowodowego.

Jeżeli dowody są słabsze albo częściowo pośrednie, sąd może najpierw zdecydować się na kontakty nadzorowane lub ograniczenie władzy rodzicielskiej zamiast jej całkowitego odebrania.

FAQ

Czy sąd może od razu zakazać kontaktów z dzieckiem?

Tak, ale tylko wyjątkowo. Musi być wykazane, że kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają, co wynika z art. 113³ k.r.o.

Czy brak płacenia alimentów oznacza automatyczne pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Nie. To ważny dowód zaniedbywania obowiązków, ale sąd ocenia cały stan faktyczny, zwłaszcza relację z dzieckiem, zainteresowanie jego sprawami i wpływ zachowania rodzica na dobro małoletniego.

Czy dziecko musi mieć 10 lat, żeby sąd je wysłuchał?

Nie. Kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza sztywnej granicy wieku. Decydują rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka zgodnie z art. 216¹ § 1 k.p.c.

Czy można żądać jednocześnie zakazu kontaktów i pozbawienia władzy rodzicielskiej?

Tak. To dwa różne żądania i mogą być rozpoznawane w jednym postępowaniu, jeśli przemawia za tym dobro dziecka.

Czy wyjazd z dzieckiem za granicę bez zgody drugiego rodzica ma znaczenie dla sprawy?

Tak. Może świadczyć o naruszeniu art. 97 § 2 k.r.o., a w zależności od okoliczności także o nadużywaniu władzy rodzicielskiej.

Czy sąd może najpierw wydać zabezpieczenie?

Tak. Jeśli sytuacja wymaga szybkiej ochrony dziecka, można domagać się tymczasowego uregulowania kontaktów albo ich wstrzymania na czas trwania sprawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP