Czy drugi rodzic może wywieźć dziecko za granicę bez zgody?

Wspólne wykonywanie władzy rodzicielskiej

Podstawą oceny takiej sytuacji jest przede wszystkim art. 97 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania, ale o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Do istotnych spraw dziecka zalicza się w praktyce między innymi wybór miejsca pobytu, zmianę środowiska życiowego, szkoły czy długotrwały pobyt za granicą. Dlatego wyjazd dziecka do innego państwa na czas nieokreślony albo połączony ze zmianą centrum życiowego nie powinien być podejmowany jednostronnie przez jednego rodzica.

Znaczenie ma też to, czy drugi rodzic nadal ma pełnię władzy rodzicielskiej. Jeżeli władza została ograniczona, zawieszona albo rodzic został jej pozbawiony, ocena może wyglądać inaczej i trzeba odwołać się do konkretnego orzeczenia sądu rodzinnego.

Wyjazd dziecka za granicę jako istotna sprawa dziecka

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera zamkniętej listy „istotnych spraw dziecka”, ale z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że przy braku porozumienia decyzję podejmuje sąd opiekuńczy. W orzecznictwie i praktyce sądowej przyjmuje się, że wyjazd dziecka za granicę na stałe albo na dłuższy okres, zwłaszcza połączony ze zmianą miejsca zamieszkania, języka, szkoły i codziennych kontaktów z drugim rodzicem, wymaga zgody obojga rodziców albo rozstrzygnięcia sądu.

Inaczej może być przy krótkim, zwykłym wyjeździe turystycznym, jeśli nie dochodzi do zmiany miejsca pobytu dziecka w sensie życiowym i nie istnieją dodatkowe zagrożenia. Jednak także wtedy konflikt między rodzicami może uzasadniać wystąpienie do sądu, szczególnie jeśli istnieje realna obawa, że wyjazd wakacyjny przerodzi się w pozostanie za granicą.

Jeżeli obawia się Pan/Pani, że może dojść do trwałego wywiezienia dziecka, warto równolegle zapoznać się z materiałem o uprowadzenie rodzicielskie.

Czy można zatrzymać dziecko na granicy?

W praktyce samo zgłoszenie sprzeciwu co do wyjazdu nie powoduje automatycznego „wpisania zakazu” na granicy. Aby organy miały podstawę do działania, zwykle potrzebne jest konkretne orzeczenie sądu albo uruchomienie odpowiednich procedur po bezprawnym uprowadzeniu lub zatrzymaniu dziecka.

Jeżeli zagrożenie jest realne i bezpośrednie, najważniejsze jest szybkie złożenie do sądu rodzinnego wniosku wraz z żądaniem zabezpieczenia. Na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego sąd może udzielić zabezpieczenia odpowiedniego do okoliczności sprawy. W sprawach rodzinnych może to być np. czasowy zakaz wyjazdu dziecka za granicę, ustalenie miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców albo inne środki potrzebne dla ochrony dobra dziecka.

Jeżeli istnieje ryzyko, że drugi rodzic planuje wywiezienie za granicę bez uzgodnienia, nie warto ograniczać się do rozmów lub korespondencji. W sprawach rodzinnych czas ma zwykle kluczowe znaczenie.

Paszport dziecka a zgoda na wyjazd

Wiele sporów zaczyna się na etapie wyrabiania paszportu. Zgodnie z art. 13 ust. 1 oraz art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych, wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej wymaga co do zasady zgody obojga rodziców wykonujących władzę rodzicielską, chyba że zgodę jednego z nich zastąpi orzeczenie sądu albo zachodzi inna sytuacja przewidziana ustawą.

Trzeba jednak wyraźnie odróżnić dwie kwestie:

• zgodę na wydanie paszportu,
• zgodę na wyjazd dziecka za granicę, zwłaszcza połączony ze zmianą miejsca pobytu.

To nie jest to samo. Nawet jeśli sąd zastąpi zgodę jednego z rodziców na wydanie paszportu, nie oznacza to automatycznie, że zezwolił na stały lub długotrwały wyjazd dziecka poza Polskę.

W razie sporu o sam wyjazd pomocny może być też materiał o tym, kiedy potrzebna jest zgoda sądu na wyjazd.

Jakie wnioski można złożyć do sądu rodzinnego?

W opisanej sytuacji najczęściej składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka, wniosek w trybie nieprocesowym. Podstawą właściwości jest art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W zależności od stanu faktycznego można żądać w szczególności:

• rozstrzygnięcia o istotnej sprawie dziecka przez odmowę zgody na wyjazd dziecka za granicę, na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• ustalenia miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców, na podstawie art. 26 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz praktyką orzeczniczą sądów rodzinnych,
• udzielenia zabezpieczenia na czas trwania postępowania, na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• w razie potrzeby także ograniczenia władzy rodzicielskiej drugiego rodzica, jeśli jego działanie zagraża dobru dziecka, na podstawie art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

We wniosku trzeba opisać konkrety: planowany kraj wyjazdu, termin, dotychczasowe zachowanie drugiego rodzica, ryzyko zerwania kontaktów, bezpieczeństwo dziecka, sytuację polityczną lub prawną w państwie docelowym, a także to, jak wyjazd wpłynie na edukację, leczenie i więź z drugim rodzicem.

Jakie dowody są istotne?

W sprawach o wyjazd dziecka za granicę sąd nie opiera się wyłącznie na samych obawach rodzica. Trzeba wykazać, że zagrożenie jest realne albo że planowany wyjazd narusza dobro dziecka.

Przydatne bywają zwłaszcza:

• wiadomości e-mail, SMS, komunikatory i nagrania potwierdzające plany wyjazdu,
• rezerwacje lotów, wynajmu mieszkania, dokumenty szkoły lub pracy za granicą,
• dowody na zagrożenia w kraju docelowym, jeżeli mają znaczenie dla dziecka,
• dokumentacja dotycząca dotychczasowych kontaktów dziecka z drugim rodzicem,
• dokumenty potwierdzające naukę, leczenie, terapię lub szczególne potrzeby dziecka w Polsce.

Jeżeli tłem sprawy jest konflikt o zmianę miejsca życia dziecka, przydatny może być także materiał o problemie, jakim jest wyjazd dziecka za granicę przy sporze rodziców.

Opłaty i tryb postępowania

Sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym. Od wniosku w sprawie dotyczącej rozstrzygnięcia o istotnych sprawach dziecka pobiera się opłatę stałą 100 zł, zgodnie z art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Taka sama opłata co do zasady dotyczy także wniosków dotyczących władzy rodzicielskiej, chyba że w konkretnej konfiguracji żądań zastosowanie znajdzie inna podstawa opłaty.

Wniosek o zabezpieczenie zgłoszony w piśmie wszczynającym postępowanie co do zasady nie podlega osobnej opłacie. Jeżeli jednak sytuacja procesowa jest bardziej złożona, warto sprawdzić opłaty dla konkretnego rodzaju żądania.

Co jeśli dziecko już zostało wywiezione?

Jeżeli dziecko zostało już wywiezione lub zatrzymane za granicą bez wymaganej zgody, sprawa może wejść na poziom międzynarodowy. W państwach związanych Konwencją haską z dnia 25 października 1980 r. dotyczącą cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę możliwe jest żądanie niezwłocznego powrotu dziecka.

Na gruncie prawa unijnego znaczenie ma również rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej oraz dotyczące uprowadzenia dziecka za granicę (tzw. Bruksela II ter), stosowane od 1 sierpnia 2022 r.

Jeżeli wyjazd ma nastąpić do państwa trzeciego, poza UE, znaczenie będzie miało to, czy dane państwo jest stroną Konwencji haskiej oraz jaka jest praktyczna możliwość wykonania orzeczeń. W takich sprawach potrzebna jest zawsze ocena konkretnego państwa docelowego.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy jeden rodzic może sam zdecydować o wyjeździe dziecka za granicę?

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, to przy wyjeździe na stałe albo na dłuższy czas co do zasady nie. Wynika to z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, bo jest to istotna sprawa dziecka.

Czy policja lub straż graniczna zatrzyma dziecko tylko na podstawie mojego sprzeciwu?

Najczęściej nie wystarczy sam sprzeciw. Potrzebne są konkretne podstawy prawne, zwłaszcza orzeczenie sądu albo uruchomienie procedur po bezprawnym wywiezieniu dziecka.

Czy zgoda na paszport oznacza zgodę na stały wyjazd?

Nie. Zgoda na wydanie paszportu lub orzeczenie zastępujące zgodę na paszport nie jest automatycznie zgodą na zmianę miejsca pobytu dziecka za granicą.

Jaki sąd jest właściwy?

Co do zasady sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka, zgodnie z art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ile kosztuje wniosek?

Najczęściej 100 zł opłaty stałej od wniosku, zgodnie z art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W sprawach łączących kilka żądań warto sprawdzić opłatę dla konkretnej konfiguracji wniosków.

Czy można wyjechać z dzieckiem do państwa spoza UE bez zgody drugiego rodzica?

Jeżeli wyjazd oznacza istotną zmianę miejsca pobytu dziecka, co do zasady nie. Dodatkowo przy państwach spoza UE szczególnie ważne jest ryzyko późniejszego dochodzenia powrotu dziecka i możliwość wykonania orzeczeń.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

3. Ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

5. Konwencja haska z dnia 25 października 1980 r. dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę.

6. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r.