Ubezpieczenie w KRUS a dodatkowa praca rolnika

Dodatkowa praca rolnika a pozostanie w KRUS

Jeżeli rolnik jest ubezpieczony w KRUS z mocy ustawy, dodatkowa praca nie zawsze oznacza automatyczną utratę ubezpieczenia rolniczego. Kluczowe znaczenie ma to, czy dodatkowe zajęcie tworzy obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń społecznych w ZUS oraz czy ustawa przewiduje wyjątek pozwalający na pozostanie w KRUS.

Zgodnie z art. 7 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników obowiązkowe ubezpieczenie rolnicze dotyczy zasadniczo rolnika lub domownika, który spełnia warunki dotyczące gospodarstwa rolnego i nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu. Pojęcie innego ubezpieczenia społecznego określa art. 6 pkt 12 tej ustawy.

W praktyce najbezpieczniejszą formą dorabiania, jeżeli charakter pracy na to pozwala, bywa umowa o dzieło. Nie oznacza to jednak, że można dowolnie nazwać każdą współpracę dziełem. O kwalifikacji umowy decyduje jej rzeczywista treść, a nie sam tytuł dokumentu.

Jaka umowa jest najkorzystniejsza dla rolnika ubezpieczonego w KRUS?

Poniższe zestawienie pokazuje najczęstsze skutki ubezpieczeniowe i podatkowe różnych form dodatkowej pracy. Ostateczna ocena zależy jednak od treści umowy, sposobu wykonywania pracy, wysokości przychodu oraz tego, czy rolnik nadal prowadzi działalność rolniczą.

Umowa o dzieło a KRUS

Umowa o dzieło jest uregulowana w art. 627 i następnych ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Jest to umowa rezultatu, czyli wykonawca zobowiązuje się do osiągnięcia oznaczonego, sprawdzalnego efektu, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia.

Umowa o dzieło co do zasady nie została wymieniona jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Dlatego samo zawarcie prawidłowej umowy o dzieło zazwyczaj nie powoduje utraty ubezpieczenia w KRUS.

Istotny wyjątek wynika z art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Jeżeli umowa o dzieło została zawarta z własnym pracodawcą albo jest wykonywana na rzecz własnego pracodawcy, wykonawcę traktuje się dla celów ubezpieczeń jak pracownika. Wtedy przychód z takiej umowy podlega oskładkowaniu razem z wynagrodzeniem ze stosunku pracy.

Od 1 stycznia 2021 r. płatnik składek lub osoba fizyczna zlecająca dzieło ma obowiązek poinformować ZUS o zawarciu umowy o dzieło na formularzu RUD, jeżeli obowiązek ten wynika z art. 36 ust. 17 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Samo zgłoszenie RUD nie oznacza automatycznie, że od dzieła trzeba zapłacić składki.

Kiedy umowa o dzieło może zostać zakwestionowana?

Nie każda praca może być wykonywana na podstawie umowy o dzieło. Jeżeli w rzeczywistości chodzi o stałe wykonywanie powtarzalnych czynności, pozostawanie w dyspozycji zlecającego, pracę pod jego bieżącym kierownictwem albo wykonywanie pracy w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, organ może ocenić taką umowę jako zlecenie albo stosunek pracy.

Art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy wskazuje cechy stosunku pracy: wykonywanie pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, za wynagrodzeniem. Zgodnie z art. 22 § 1^1 Kodeksu pracy zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę umowy.

Jeżeli ZUS albo Państwowa Inspekcja Pracy zakwestionuje umowę, mogą pojawić się zaległe składki, odsetki, korekty dokumentów oraz problem z dalszym podleganiem KRUS. Dlatego przy umowie o dzieło warto bardzo dokładnie opisać rezultat, termin wykonania, sposób odbioru dzieła i wynagrodzenie.

Umowa zlecenia rolnika a pozostanie w KRUS

Umowa zlecenia oraz umowa o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu, są tytułem do ubezpieczeń społecznych w ZUS na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie oznacza to jednak w każdej sytuacji utraty KRUS.

Art. 5b ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje szczególny wyjątek. Rolnik lub domownik objęty ubezpieczeniem w KRUS w pełnym zakresie z mocy ustawy, który wykonuje umowę agencyjną, umowę zlecenia, inną umowę o świadczenie usług albo pełni funkcję w radzie nadzorczej, może nadal podlegać ubezpieczeniu rolniczemu, mimo objęcia go z tego tytułu innym ubezpieczeniem społecznym, jeżeli przychód osiągany z tego tytułu w rozliczeniu miesięcznym nie przekracza kwoty równej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę.

Limit z art. 5b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jest powiązany z minimalnym wynagrodzeniem za pracę obowiązującym w danym miesiącu. Jeżeli wynagrodzenie minimalne zmienia się w trakcie roku, zmienia się również praktyczny limit przychodu dla zleceniobiorcy pozostającego w KRUS.

Ważne jest także to, że art. 5b ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników pozwala rolnikowi lub domownikowi w każdym czasie odstąpić od ubezpieczenia rolniczego. Decyzja ta powinna być jednak poprzedzona analizą skutków emerytalnych, zdrowotnych i rodzinnych.

Umowa o pracę a ubezpieczenie rolnicze

Podjęcie pracy na etacie jest najbardziej ryzykowne z punktu widzenia pozostania w KRUS. Pracownik podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w ZUS na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Skoro art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wyłączają obowiązkowe ubezpieczenie rolnicze osoby podlegającej innemu ubezpieczeniu społecznemu, zawarcie umowy o pracę co do zasady powoduje ustanie obowiązkowego ubezpieczenia w KRUS. O podjęciu zatrudnienia należy poinformować właściwą jednostkę KRUS, aby uniknąć późniejszych decyzji, zaległości i korekt.

Jeżeli rolnik rozważa dobrowolne pozostanie przy określonych elementach ubezpieczenia rolniczego, powinien sprawdzić warunki w konkretnej jednostce KRUS, ponieważ zależą one od rodzaju ubezpieczenia, tytułu do ZUS oraz indywidualnej sytuacji osoby zainteresowanej.

Działalność gospodarcza rolnika i art. 5a ustawy o KRUS

Rolnik może prowadzić pozarolniczą działalność gospodarczą i nadal podlegać KRUS, ale tylko po spełnieniu warunków z art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis ten dotyczy rolnika lub domownika, który przed rozpoczęciem działalności podlegał ubezpieczeniu w KRUS w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata.

Na podstawie art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników trzeba spełnić łącznie między innymi następujące warunki: złożyć w KRUS oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności albo współpracy przy działalności, nadal prowadzić działalność rolniczą albo stale pracować w gospodarstwie rolnym obejmującym obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub w dziale specjalnym, nie być pracownikiem, nie pozostawać w stosunku służbowym, nie mieć ustalonego prawa do emerytury lub renty ani do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz nie przekroczyć rocznej kwoty granicznej podatku dochodowego z działalności.

Art. 5a ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nakłada obowiązek złożenia w KRUS do 31 maja każdego roku zaświadczenia właściwego naczelnika urzędu skarbowego albo oświadczenia o kwocie należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy.

Skutki niedotrzymania terminów są poważne. Zgodnie z art. 5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników niezachowanie 14-dniowego terminu na oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia jest równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia od dnia rozpoczęcia działalności gospodarczej albo współpracy. Z kolei art. 5a ust. 6 tej ustawy przewiduje ustanie ubezpieczenia w razie niezłożenia zaświadczenia albo oświadczenia o podatku w terminie do 31 maja, z wyjątkami wskazanymi w tym przepisie.

Roczna kwota graniczna podatku jest waloryzowana i ogłaszana w Monitorze Polskim przez ministra właściwego do spraw rozwoju wsi na podstawie art. 5a ust. 8 i 9 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przed złożeniem dokumentów w KRUS trzeba sprawdzić obwieszczenie dotyczące konkretnego roku podatkowego.

Podatek dochodowy od dodatkowej pracy rolnika

Przychody z typowej działalności rolniczej nie podlegają ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wynika to z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, który wyłącza przychody z działalności rolniczej spod działania tej ustawy, z wyjątkiem przychodów z działów specjalnych produkcji rolnej.

Jeżeli rolnik uzyskuje dodatkowe dochody z pracy, zlecenia, dzieła, działalności wykonywanej osobiście albo pozarolniczej działalności gospodarczej, podlegają one opodatkowaniu PIT na zasadach właściwych dla danego źródła przychodu. Źródła przychodów wymienia art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Przy umowie o pracę zaliczki pobiera pracodawca na zasadach określonych w art. 32 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Przy umowie zlecenia lub umowie o dzieło zawartej z płatnikiem zaliczki pobiera zwykle zleceniodawca albo zamawiający na podstawie art. 41 tej ustawy. Po zakończeniu roku podatnik rozlicza PIT co do zasady do 30 kwietnia następnego roku, zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Aktualna kwota wolna w podatku rozliczanym według skali podatkowej wynosi 30 000 zł rocznego dochodu, co wynika z mechanizmu kwoty zmniejszającej podatek określonego w art. 27 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Skala podatkowa obejmuje stawkę 12% do progu 120 000 zł podstawy obliczenia podatku oraz 32% od nadwyżki ponad ten próg. Sama kwota wolna nie zwalnia automatycznie z obowiązku prawidłowego rozliczenia rocznego.

Na co uważać przed podpisaniem umowy?

Przed zawarciem umowy warto odpowiedzieć na kilka praktycznych pytań: czy praca ma konkretny rezultat, czy będzie wykonywana pod kierownictwem, czy wynagrodzenie ze zlecenia może przekroczyć minimalne wynagrodzenie, czy rolnik nadal prowadzi gospodarstwo i czy nie ma innych tytułów do ZUS.

Warto również zachować dokumenty potwierdzające zakres współpracy, rachunki, protokoły odbioru dzieła, korespondencję i informacje o wypłatach. W razie kontroli KRUS, ZUS albo urzędu skarbowego takie dokumenty mogą mieć kluczowe znaczenie.

FAQ

Źródła

• Art. 5a, art. 5b, art. 6 pkt 12, art. 7 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.
• Art. 6 ust. 1 pkt 1 i 4, art. 8 ust. 2a, art. 36 ust. 17 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 627 i następne ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 22 § 1 i § 1^1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
• Art. 2 ust. 1 pkt 1, art. 10 ust. 1, art. 27 ust. 1, art. 32, art. 41 i art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.