Emerytura KRUS a dalsze prowadzenie gospodarstwa rolnego

Kiedy przysługuje emerytura rolnicza z KRUS?

Podstawowe warunki emerytury rolniczej określa art. 19 ust. 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z tym przepisem emerytura rolnicza przysługuje ubezpieczonemu, który łącznie:

1. osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny,
2. podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 25 lat.

W praktyce najpierw trzeba więc ustalić nie sam wiek, lecz przede wszystkim to, czy ma Pani wymagany rolniczy staż emerytalny. Samo prowadzenie hodowli lub posiadanie gospodarstwa nie wystarcza automatycznie do przyznania emerytury z KRUS.

Istotne jest też to, że w sprawach KRUS duże znaczenie mają dokumenty potwierdzające podleganie ubezpieczeniu albo wcześniejszą pracę w gospodarstwie. Jeżeli są braki w dokumentacji, pomocne może być ustalenie, jakie dowody KRUS zaakceptuje. Zobacz również: jak udowodnić pracę w gospodarstwie rodziców bez dokumentów KRUS.

Jakie okresy wlicza się do 25-letniego stażu w KRUS?

Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników do okresów ubezpieczenia wymaganych do emerytury zalicza się również:

1. okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników indywidualnych i członków ich rodzin w latach 1983–1990,
2. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat, przypadające przed 1 stycznia 1983 r.,
3. okresy, od których zależy prawo do emerytury zgodnie z przepisami emerytalnymi.

Jednocześnie art. 20 ust. 2 tej samej ustawy wprowadza ważne ograniczenie: tych okresów nie zalicza się do stażu KRUS, jeżeli zostały już zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty na podstawie odrębnych przepisów.

To właśnie ten przepis ma kluczowe znaczenie przy osobach, które miały również ubezpieczenie w ZUS albo w systemie zaopatrzenia mundurowego. Jeśli określony okres został już wykorzystany do uzyskania innego świadczenia, KRUS co do zasady nie może drugi raz użyć tego samego okresu do budowania prawa do emerytury rolniczej.

Zbieg KRUS z emeryturą z innego systemu

W opisanej sytuacji szczególnie ważne jest ustalenie, jaki charakter miało wcześniejsze świadczenie lub uprawnienie z tytułu służby. Jeżeli jest to emerytura z odrębnego systemu, trzeba oddzielnie zbadać:

• czy ma Pani samodzielne 25 lat stażu wymaganego przez KRUS,
• czy okresy wcześniejszego ubezpieczenia albo służby zostały już wykorzystane do nabycia świadczenia poza KRUS,
• czy zachodzi zbieg prawa do emerytury rolniczej z emeryturą z innego ubezpieczenia społecznego lub systemu zaopatrzeniowego.

Zgodnie z art. 33 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w razie zbiegu prawa do emerytury lub renty rolniczej z prawem do emerytury lub renty z innego ubezpieczenia społecznego co do zasady wypłaca się jedno wybrane świadczenie. Jednak art. 33 ust. 2a tej ustawy przewiduje wyjątek dla osób uprawnionych jednocześnie do emerytury rolniczej oraz emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ust. 1, art. 24a albo art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Oznacza to, że nie w każdej sytuacji działa prosta zasada „tylko jedno świadczenie”. Trzeba sprawdzić dokładny rodzaj drugiej emerytury i podstawę jej przyznania. Przy świadczeniach mundurowych albo mieszanych stanach faktycznych rozstrzygające bywają szczegóły dokumentacji i decyzji wydanych wcześniej przez właściwy organ.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślano, że zakaz podwójnego uwzględniania okresów dotyczy okresów budujących samo prawo do świadczenia, a nie każdej sytuacji zbiegu systemów. Znaczenie mają tu m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2013 r., sygn. III UK 78/12, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2019 r., sygn. I UK 314/18.

Czy można pobierać emeryturę KRUS i dalej prowadzić gospodarstwo?

Tak, ale trzeba odróżnić prawo do emerytury od wypłaty emerytury w pełnej wysokości. Samo nabycie prawa do emerytury rolniczej nie zawsze oznacza, że KRUS będzie wypłacał całe świadczenie, jeśli emeryt nadal prowadzi działalność rolniczą.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wypłata emerytury rolniczej z ubezpieczenia ulega częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych w tym przepisie, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą. W praktyce dotyczy to części uzupełniającej świadczenia.

Kluczowy jest art. 28 ust. 3 ustawy, zgodnie z którym wypłata ulega zawieszeniu w całości lub w określonej części, jeżeli emeryt nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej. Z kolei art. 28 ust. 4 i następne przewidują sytuacje, w których uznaje się, że działalność rolnicza została zaprzestana albo gdy mimo określonych powiązań z gospodarstwem nie dochodzi do pełnego zawieszenia świadczenia.

W dużym uproszczeniu: część składkowa emerytury rolniczej co do zasady pozostaje wypłacana, natomiast problem dotyczy części uzupełniającej. To właśnie ona najczęściej jest zawieszana osobie, która nadal faktycznie prowadzi gospodarstwo rolne.

Kiedy KRUS uznaje, że rolnik zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej?

Nie chodzi wyłącznie o formalne osiągnięcie wieku emerytalnego. Dla pełnej wypłaty świadczenia znaczenie ma to, czy emeryt rzeczywiście zaprzestał działalności rolniczej. Co do zasady ocenia się tu m.in. własność lub posiadanie gospodarstwa, sposób korzystania z niego, przekazanie gospodarstwa oraz faktyczne wykonywanie działalności rolniczej.

W praktyce najczęściej pełną wypłatę świadczenia uzyskuje rolnik, który przestał prowadzić gospodarstwo, np. przekazał je albo wydzierżawił w sposób spełniający wymagania ustawowe. Samo oświadczenie, że nie prowadzi się już działalności, może nie wystarczyć, jeśli z dokumentów lub stanu faktycznego wynika coś innego.

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na sytuację małżonków. Ustawa przewiduje wyjątki odnoszące się do dalszego prowadzenia działalności rolniczej wspólnie z małżonkiem podlegającym ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu rolników. W takich przypadkach ocena nie jest automatyczna i powinna być oparta na aktualnym stanie gospodarstwa oraz decyzji KRUS.

Jeżeli planuje Pani równocześnie prowadzić gospodarstwo i korzystać z systemu KRUS, warto też sprawdzić inne praktyczne kwestie związane z ubezpieczeniem rolniczym. Zobacz również: ubezpieczenie w KRUS a dodatkowa praca rolnika.

Co to oznacza w opisanej sytuacji?

Jeżeli ma Pani ukończony wiek emerytalny, to decydujące będą dwie kwestie:

1. czy ma Pani wymagane 25 lat okresów, które KRUS może zaliczyć do emerytury rolniczej,
2. czy po przyznaniu emerytury nadal będzie Pani prowadziła działalność rolniczą w rozumieniu art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Jeżeli pierwszy warunek nie jest spełniony, KRUS odmówi prawa do emerytury. Jeżeli warunek stażu jest spełniony, ale nadal będzie Pani prowadzić gospodarstwo, trzeba liczyć się z zawieszeniem części uzupełniającej świadczenia. W efekcie finansowo może się okazać, że emerytura będzie wypłacana tylko częściowo.

Nie da się więc odpowiedzieć uczciwie, „jak zrobić to, aby nie być stratnym”, bez analizy konkretów: przebiegu ubezpieczenia, treści decyzji z innych systemów, powierzchni i statusu gospodarstwa, ewentualnej dzierżawy, sytuacji małżonka i dokumentów w KRUS.

Jak przygotować wniosek do KRUS?

Najbezpieczniej jest przed złożeniem wniosku przygotować:

• zestawienie wszystkich okresów podlegania KRUS,
• dokumenty dotyczące wcześniejszego ubezpieczenia lub służby poza KRUS,
• decyzje o przyznaniu innych świadczeń emerytalnych lub rentowych,
• dokumenty dotyczące gospodarstwa rolnego, w tym własności, współwłasności, dzierżawy albo przekazania,
• informacje o tym, kto faktycznie prowadzi działalność rolniczą.

Po złożeniu wniosku KRUS oceni zarówno prawo do emerytury, jak i to, czy zachodzą podstawy do zawieszenia części uzupełniającej. Jeśli decyzja będzie niekorzystna, można ją zaskarżyć do sądu na zasadach właściwych dla spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych.

FAQ

Czy można dostać emeryturę KRUS, jeśli wcześniej było się ubezpieczonym poza KRUS?

Tak, ale trzeba sprawdzić, czy spełniony jest wymagany staż rolniczy i czy dane okresy nie zostały już zaliczone do innego świadczenia. Znaczenie mają art. 19 i art. 20 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Czy po przejściu na emeryturę można nadal prowadzić gospodarstwo?

Tak, jednak dalsze prowadzenie działalności rolniczej może spowodować zawieszenie części uzupełniającej emerytury na podstawie art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Czy KRUS zawsze wypłaca tylko jedno świadczenie przy zbiegu z ZUS?

Nie zawsze. Co do zasady stosuje się art. 33 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale istnieją wyjątki wskazane w art. 33 ust. 2a tej ustawy.

Czy samo posiadanie ziemi oznacza, że KRUS uzna dalsze prowadzenie działalności rolniczej?

Nie w każdej sprawie. KRUS ocenia cały stan faktyczny: własność, posiadanie, sposób korzystania z gospodarstwa i to, kto faktycznie prowadzi działalność rolniczą.

Źródła

• art. 19, art. 20, art. 28, art. 33 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
• art. 24 ust. 1, art. 24a, art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
• wyrok Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2013 r., III UK 78/12
• wyrok Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2019 r., I UK 314/18
• wyrok Sądu Najwyższego z 8 maja 2007 r., II UK 164/06