Darowizna dla pasierba – podatek i zabezpieczenie mieszkania

Czy pasierb korzysta ze zwolnienia z podatku od darowizny?

W opisanej sytuacji syn obecnej żony jest Pana pasierbem. Dla zastosowania zwolnienia podatkowego nie ma znaczenia to, że nie został przez Pana przysposobiony ani że nosi nazwisko swojego ojca. Istotne jest to, że jest dzieckiem Pana małżonki.

Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli zostaną spełnione warunki wskazane w tym przepisie. Pasierb należy więc do tzw. grupy zerowej, czyli kręgu osób najbliższych korzystających z pełnego zwolnienia podatkowego.

Dodatkowo art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn zalicza pasierba do I grupy podatkowej. W praktyce oznacza to, że nawet bez przysposobienia syn żony nie jest traktowany jak osoba obca dla celów podatku od spadków i darowizn.

Darowizna nieruchomości dla pasierba – akt notarialny i zgłoszenie do urzędu skarbowego

Jeżeli przedmiotem darowizny ma być działka z domem, umowa musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Wynika to z art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, zgodnie z którym umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Również art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje szczególną formę dla oświadczenia darczyńcy.

Przy darowiźnie nieruchomości notariusz sporządza akt notarialny, pobiera należne opłaty notarialne i sądowe oraz przesyła wymagane informacje do właściwych organów. Zgodnie z art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn obowiązek samodzielnego zgłoszenia nabycia nie obejmuje przypadków, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego albo gdy w tej formie zostało złożone oświadczenie woli jednej ze stron.

Oznacza to, że przy darowiźnie domu lub działki dla pasierba zawartej u notariusza pasierb co do zasady nie składa osobno formularza SD-Z2. Zwolnienie podatkowe wynika z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, a wyjątek od obowiązku zgłoszenia wynika z art. 4a ust. 4 pkt 2 tej ustawy.

Inaczej wygląda sytuacja przy darowiźnie pieniędzy lub praw, które nie są przekazywane aktem notarialnym. Wtedy, aby skorzystać ze zwolnienia, należy co do zasady złożyć zgłoszenie SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego, zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jeżeli darowizna dotyczy środków pieniężnych, art. 4a ust. 1 pkt 2 tej ustawy wymaga dodatkowo udokumentowania ich otrzymania dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym.

Czy warto darować nieruchomość najpierw żonie, a potem pasierbowi?

W opisanym stanie faktycznym przekazywanie nieruchomości najpierw żonie, a dopiero później jej synowi zwykle nie jest konieczne. Bezpośrednia darowizna na rzecz pasierba może korzystać ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, tak samo jak darowizna na rzecz małżonka lub dziecka.

Darowizna dwuetapowa oznaczałaby dwa akty notarialne, dwie czynności przeniesienia własności, dodatkowe koszty notarialne i sądowe oraz większą liczbę formalności. Może też niepotrzebnie skomplikować sytuację majątkową, zwłaszcza gdyby między pierwszą a drugą darowizną doszło do śmierci żony, sporu rodzinnego albo ustanowienia obciążeń na nieruchomości.

Jeżeli nieruchomość stanowi wyłącznie Pana majątek osobisty, może Pan samodzielnie rozporządzić nią przez darowiznę. Jeżeli jednak nieruchomość wchodziłaby do majątku wspólnego małżonków, konieczna byłaby zgoda drugiego małżonka na dokonanie darowizny. Wynika to z art. 37 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który wymaga zgody małżonka na dokonanie darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Jak zabezpieczyć darczyńcę po przekazaniu domu pasierbowi?

Sama darowizna przenosi własność na pasierba. Po podpisaniu aktu notarialnego to pasierb stanie się właścicielem nieruchomości. Dlatego warto w tym samym akcie notarialnym zadbać o zabezpieczenie Pana sytuacji życiowej.

Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest ustanowienie służebności osobistej mieszkania. Podstawę prawną stanowią art. 296, art. 301 i art. 302 Kodeksu cywilnego. Taka służebność może zapewnić darczyńcy prawo dożywotniego zamieszkiwania w określonych pomieszczeniach, korzystania z części wspólnych domu oraz odpowiedni wpis w księdze wieczystej.

Jeżeli oczekuje Pan nie tylko prawa mieszkania, lecz także utrzymania, opieki, pomocy w chorobie albo zapewnienia pochówku, warto rozważyć umowę dożywocia. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym, chyba że strony umówią się inaczej.

Darowizna, testament czy dożywocie – porównanie rozwiązań

Czy pasierb dziedziczy z ustawy?

Pasierb nie dziedziczy po ojczymie lub macosze na takich samych zasadach jak dziecko biologiczne albo przysposobione. Dziedziczenie ustawowe pasierba jest bardzo ograniczone. Zgodnie z art. 934¹ Kodeksu cywilnego, w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Jeżeli chce Pan, aby pasierb na pewno otrzymał określony majątek po Pana śmierci, konieczny może być testament. Testament nie daje jednak pasierbowi własności za życia spadkodawcy i może powodować konieczność przeprowadzenia postępowania spadkowego. Jeżeli w sprawie występują osoby uprawnione do zachowku, trzeba także przeanalizować skutki wynikające z art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego.

FAQ

Czy pasierb musi być przysposobiony, aby skorzystać ze zwolnienia podatkowego?

Nie. Art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn wymienia pasierba osobno. Oznacza to, że przysposobienie nie jest konieczne, jeżeli dana osoba jest dzieckiem małżonka darczyńcy.

Czy przy darowiźnie domu dla pasierba trzeba składać SD-Z2?

Co do zasady nie, jeżeli darowizna nieruchomości została dokonana w formie aktu notarialnego. Wynika to z art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Czy darowizna dla pasierba jest lepsza niż darowizna najpierw dla żony?

Najczęściej tak, ponieważ bezpośrednia darowizna dla pasierba również może korzystać ze zwolnienia podatkowego. Darowizna przez żonę oznacza zwykle dwa akty notarialne i wyższe koszty.

Jak zabezpieczyć prawo mieszkania po darowiźnie?

Najczęściej ustanawia się w akcie notarialnym służebność osobistą mieszkania na podstawie art. 296, art. 301 i art. 302 Kodeksu cywilnego. Warto zadbać także o wpis tego prawa w księdze wieczystej.

Czy można odwołać darowiznę dla pasierba?

Tak, ale tylko w szczególnych sytuacjach. Art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala darczyńcy odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Każdy taki przypadek wymaga indywidualnej oceny dowodów.

Podsumowanie

W opisanej sprawie najprostszym rozwiązaniem jest bezpośrednia darowizna nieruchomości na rzecz pasierba. Syn żony mieści się w kręgu osób objętych zwolnieniem z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, mimo że nie został przysposobiony. Przy nieruchomości konieczny jest akt notarialny, a obowiązek samodzielnego zgłoszenia SD-Z2 nie występuje z uwagi na art. 4a ust. 4 pkt 2 tej ustawy.

Przed podpisaniem aktu warto jednak zabezpieczyć interes darczyńcy. Jeżeli chce Pan nadal mieszkać w domu, należy rozważyć służebność osobistą mieszkania. Jeżeli oczekuje Pan utrzymania i opieki, właściwsza może być umowa dożywocia. Wybór zależy od tego, czy chodzi wyłącznie o przekazanie majątku, czy również o zapewnienie Panu bezpieczeństwa na przyszłość.

Źródła

• Art. 4a ust. 1, art. 4a ust. 4 pkt 2, art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 9 ust. 1 pkt 1 oraz art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Art. 158, art. 890 § 1, art. 898 § 1, art. 908 § 1, art. 934¹, art. 991 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 37 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 26 stycznia 2015 r., nr IBPBII/1/436-335/14/MZ.