Jak udowodnić pracę w gospodarstwie rodziców bez dokumentów KRUS?

Kiedy praca w gospodarstwie rolnym rodziców może liczyć się do stażu?

W sprawach emerytalnych trzeba najpierw ustalić, o jaki rodzaj świadczenia chodzi i który organ prowadzi sprawę. Inaczej ocenia się sprawę osoby ubiegającej się o świadczenie z ZUS, a inaczej osoby ubiegającej się o świadczenie rolnicze z KRUS.

W systemie powszechnym podstawowe znaczenie ma art. 10 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten pozwala, przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości w zakresie w nim wskazanym, traktować jako okresy składkowe między innymi: okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono składki, okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 lat przypadające przed 1 lipca 1977 r. oraz okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat przypadające przed 1 stycznia 1983 r. Warunkiem jest to, że okresy składkowe i nieskładkowe ustalone na zasadach ogólnych są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury.

W systemie rolniczym znaczenie ma art. 20 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Do okresów uwzględnianych przy emeryturze lub rencie rolniczej zalicza się między innymi okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat przypadające przed 1 stycznia 1983 r., jeżeli spełnione są warunki z tej ustawy. Zgodnie z art. 20 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okresów tych nie zalicza się, jeżeli zostały już zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty na podstawie odrębnych przepisów.

W praktyce oznacza to, że nie wystarczy samo twierdzenie, że rodzice mieli gospodarstwo. Trzeba wykazać: istnienie gospodarstwa, tytuł prawny lub faktyczne władanie gospodarstwem przez rodziców, miejsce zamieszkania osoby zainteresowanej, ukończenie przez nią 16 lat oraz realną pracę w gospodarstwie w spornym okresie.

Obowiązek opłacania składek rolniczych od 1977 r. i możliwe zwolnienie

Jeżeli sporny okres przypada na lata 1977-1978, trzeba pamiętać o przepisach historycznych. W art. 38 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin przewidziano zasadę, że obowiązek opłacania przez rolnika składki powstawał od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, w którym rolnik rozpoczął prowadzenie gospodarstwa rolnego, a ustawał z końcem miesiąca, w którym rolnik przestał prowadzić gospodarstwo rolne.

Istotny może być także art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, zgodnie z którym:

Rolnik, który rozpoczął prowadzenie gospodarstwa rolnego przed ukończeniem 35 lat życia, zwolniony jest od obowiązku opłacania składki przez okres pierwszych 5 lat gospodarowania.

Ten przepis może mieć duże znaczenie. Jeżeli rodzice formalnie rozpoczęli prowadzenie gospodarstwa przed ukończeniem 35 lat i mieścili się w pięcioletnim okresie zwolnienia, brak dowodu opłacenia składek za dany okres nie musi oznaczać, że okres nie może być wykazany. Wtedy trzeba udowodnić przede wszystkim datę rozpoczęcia prowadzenia gospodarstwa, wiek rodziców w tej dacie oraz fakt prowadzenia gospodarstwa.

Dlaczego gmina może odmówić wydania zaświadczenia?

Zaświadczenia wydawane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta podlegają przepisom art. 217-219 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 217 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego organ administracji publicznej wydaje zaświadczenie na żądanie osoby ubiegającej się o zaświadczenie. Zgodnie z art. 217 § 2 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego zaświadczenie wydaje się także wtedy, gdy osoba ubiega się o nie ze względu na swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu określonych faktów lub stanu prawnego.

Jednocześnie art. 218 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego ogranicza treść zaświadczenia do faktów albo stanu prawnego wynikających z prowadzonych przez organ ewidencji, rejestrów lub innych danych znajdujących się w jego posiadaniu. Dlatego gmina, która nie ma już wykazów składek, kart gospodarstwa, akt podatkowych albo innych danych, może odmówić wydania zaświadczenia o żądanej treści.

Odmowa wydania zaświadczenia albo odmowa wydania zaświadczenia o żądanej treści następuje w formie postanowienia na podstawie art. 219 Kodeksu postępowania administracyjnego. Na takie postanowienie przysługuje zażalenie. Warto więc dopilnować, aby gmina nie poprzestała na zwykłej informacji ustnej, lecz wydała formalne rozstrzygnięcie albo pisemną informację, jakie dokumenty posiada, a jakich nie posiada.

Gdzie szukać dokumentów, gdy w gminie ich nie ma?

Brak dokumentów w bieżących zasobach gminy nie oznacza automatycznie, że dokumentów nie ma nigdzie. W pierwszej kolejności warto złożyć do gminy wniosek o pisemne wskazanie, czy i do jakiego archiwum przekazywano dawne akta podatkowe, wymiarowe, składkowe, meldunkowe lub dotyczące gospodarstw rolnych.

Podstawą poszukiwań archiwalnych jest art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, zgodnie z którym dokumentacja stanowiąca materiały archiwalne jest przekazywana po upływie wskazanego okresu do właściwego archiwum państwowego. Trzeba jednak pamiętać, że nie każda dawna dokumentacja miała kategorię archiwalną A. Część akt mogła być dokumentacją niearchiwalną kategorii B i po upływie okresu przechowywania mogła zostać legalnie zniszczona.

Warto sprawdzić w szczególności następujące źródła:

Wniosek do archiwum powinien być konkretny. Należy podać imiona i nazwiska rodziców, ich adres, nazwę miejscowości, przybliżoną powierzchnię gospodarstwa, lata, których dotyczy sprawa, oraz rodzaj poszukiwanych dokumentów. Jeżeli znane są numery działek, numer księgi wieczystej albo dawne oznaczenie gospodarstwa, warto je dopisać.

Jak udowodnić pracę w gospodarstwie rodziców po ukończeniu 16 lat?

Praca w gospodarstwie rodziców nie jest wykazywana wyłącznie przez dokumenty składkowe. W zależności od rodzaju sprawy znaczenie mogą mieć także oświadczenia, zeznania świadków i dokumenty pośrednie. Organ rentowy bada jednak, czy praca była rzeczywista, stała i miała znaczenie dla funkcjonowania gospodarstwa, a nie była tylko doraźną pomocą dziecka w domu. Po udowodnieniu takiego okresu osobną kwestią jest jego wpływ na uprawnienia pracownicze i emerytalne; szerzej opisujemy pracę w gospodarstwie rodziców a staż pracy i emeryturę.

Przydatne mogą być między innymi:

• akt własności ziemi, akt notarialny, postanowienie spadkowe albo decyzja administracyjna dotycząca gospodarstwa,
• zaświadczenie z gminy o położeniu i powierzchni gospodarstwa oraz o zameldowaniu,
• zaświadczenia szkolne potwierdzające, gdzie dana osoba uczyła się w spornym okresie,
• dokumenty potwierdzające brak zatrudnienia poza gospodarstwem albo charakter nauki, który pozwalał na stałą pracę w gospodarstwie,
• zeznania co najmniej dwóch świadków znających sytuację rodziny i gospodarstwa w danym okresie,
• dokumenty z archiwum, nawet jeżeli nie są bezpośrednim wykazem składek, ale potwierdzają istnienie i prowadzenie gospodarstwa.

Jeżeli sprawę prowadzi ZUS, warto powołać się we wniosku na art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli chodzi o pracę w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat przypadającą przed 1 stycznia 1983 r. Jeżeli sprawę prowadzi KRUS, właściwą podstawą będzie przede wszystkim art. 20 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Co zrobić po odmowie ZUS albo KRUS?

Jeżeli ZUS albo KRUS wyda decyzję odmowną, nie należy ograniczać się do dalszej korespondencji z urzędnikiem. Decyzję trzeba zaskarżyć w terminie i w odpowiedniej formie. Zgodnie z art. 477^9 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego odwołanie od decyzji organu rentowego wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzję, albo ustnie do protokołu sporządzonego przez ten organ, w terminie miesiąca od doręczenia odpisu decyzji.

Organ rentowy może zmienić decyzję po otrzymaniu odwołania, jeżeli uzna je za słuszne. Jeżeli tego nie zrobi, przekazuje sprawę do sądu ubezpieczeń społecznych. Przed sądem można składać wnioski dowodowe, w tym o przesłuchanie świadków, o zobowiązanie gminy lub archiwum do nadesłania akt oraz o przesłuchanie strony.

W postępowaniu sądowym szczególnie ważny jest art. 473 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów ograniczających dopuszczalność dowodu ze świadków i z przesłuchania stron. To oznacza, że brak pełnej dokumentacji urzędowej nie zamyka drogi do wykazania spornego okresu innymi dowodami.

W odwołaniu warto wskazać konkretnie, jakiego okresu dotyczy żądanie, na jakiej podstawie prawnej ma zostać zaliczony oraz jakie dowody potwierdzają każdy element sprawy: istnienie gospodarstwa, pracę po ukończeniu 16 lat, zamieszkiwanie, zakres obowiązków i ewentualne opłacanie składek albo zwolnienie ze składek.

Praktyczny plan działania

1. Złóż w gminie wniosek o zaświadczenie dotyczące gospodarstwa, meldunku, podatku rolnego i składek za wskazane lata.
2. Jeżeli gmina nie ma dokumentów, zażądaj pisemnej informacji, jakie akta posiada, jakie zostały zniszczone i do jakiego archiwum przekazywano dokumentację.
3. Złóż wniosek do właściwego archiwum państwowego o wyszukanie akt dotyczących gospodarstwa rodziców, składek, podatku rolnego i ewidencji gospodarstw.
4. Sprawdź księgę wieczystą, akty własności ziemi, akty notarialne, decyzje administracyjne i dokumenty spadkowe dotyczące gospodarstwa.
5. Ustal, czy rodzice mogli korzystać ze zwolnienia ze składek na podstawie art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r.
6. Przygotuj zeznania świadków, którzy pamiętają, że po ukończeniu 16 lat pracowałeś lub pracowałaś stale w gospodarstwie.
7. Po doręczeniu decyzji odmownej złóż odwołanie w terminie miesiąca, wskazując wszystkie dowody i podstawy prawne.

FAQ

Czy brak dokumentów składkowych z lat 1977-1978 zamyka sprawę?

Nie zawsze. Trzeba sprawdzić archiwa, dokumenty gminne, akty własności, meldunek i możliwość zwolnienia ze składek na podstawie art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. Jeżeli organ rentowy odmówi, sporne fakty można wykazywać w sądzie także zeznaniami świadków.

Czy gmina musi wydać zaświadczenie, skoro składki były obowiązkowe?

Nie w każdym przypadku. Zgodnie z art. 218 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego zaświadczenie może potwierdzać fakty wynikające z ewidencji, rejestrów lub innych danych posiadanych przez gminę. Jeżeli gmina nie ma danych, może odmówić wydania zaświadczenia o żądanej treści na podstawie art. 219 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Ilu świadków warto powołać?

Najlepiej co najmniej dwóch świadków, którzy znają gospodarstwo i pamiętają sporny okres. Powinni umieć opisać, gdzie znajdowało się gospodarstwo, kto je prowadził, jakie prace wykonywała osoba zainteresowana i czy była to praca stała.

Jaki jest termin na odwołanie od decyzji ZUS lub KRUS?

Zgodnie z art. 477^9 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego odwołanie wnosi się w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał. Termin liczy się od dnia doręczenia decyzji, a nie od dnia rozmowy z urzędnikiem.

Czy ten sam okres może być zaliczony jednocześnie w ZUS i KRUS?

Co do zasady nie powinno dochodzić do podwójnego zaliczenia tego samego okresu do uprawnień emerytalno-rentowych. W sprawach rolniczych wynika to wprost z art. 20 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Źródła

• Art. 10 ust. 1-3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 20 ust. 1-2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24.
• Art. 217-219 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.
• Art. 477^9 § 1 oraz art. 473 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
• Art. 38 i art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.
• Informacja KRUS: Dokumentacja wymagana przy ubieganiu się o ustalenie prawa do rolniczych świadczeń emerytalno-rentowych.