Dobrowolne ubezpieczenie w KRUS – kto może skorzystać?

Pani Jolanta przez 21 lat była ubezpieczona w KRUS jako żona rolnika. Półtora roku temu małżonkowie sprzedali gospodarstwo, a mąż podjął pracę poza rolnictwem. Pani Jolanta nie pracuje i pyta, czy może skorzystać z dobrowolnego ubezpieczenia w KRUS, skoro była ubezpieczona przez ponad 12 lat i 6 miesięcy.

Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, w jakim charakterze pani Jolanta była objęta ubezpieczeniem, czy nadal prowadzi działalność rolniczą, czy posiada gospodarstwo rolne oraz czy ma inny tytuł do ubezpieczeń społecznych. Sam fakt wieloletniego podlegania ubezpieczeniu w KRUS nie zawsze wystarcza.

Czy po sprzedaży gospodarstwa można dalej opłacać KRUS dobrowolnie?

Dobrowolne ubezpieczenie w KRUS jest możliwe tylko w sytuacjach wskazanych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nie działa ono tak jak zwykłe prywatne ubezpieczenie, do którego można przystąpić wyłącznie dlatego, że chce się zachować ciągłość składek.

KRUS wskazuje, że osoby niespełniające warunków do obowiązkowego ubezpieczenia, dla których działalność rolnicza stanowi stałe źródło utrzymania, mogą ubezpieczyć się dobrowolnie po złożeniu wniosku w jednostce KRUS. Dotyczy to przede wszystkim rolnika prowadzącego działalność rolniczą w gospodarstwie o powierzchni równej 1 ha przeliczeniowemu lub poniżej 1 ha przeliczeniowego, a także jego małżonka i domownika, o ile nie podlegają innemu ubezpieczeniu społecznemu, nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty ani prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli więc po sprzedaży gospodarstwa pani Jolanta nie prowadzi już działalności rolniczej i nie posiada gospodarstwa, które mogłoby być podstawą ubezpieczenia, pełne dobrowolne ubezpieczenie rolnicze będzie co do zasady niedostępne. Inaczej trzeba ocenić sytuację osoby, która nadal posiada niewielkie gospodarstwo i faktycznie prowadzi działalność rolniczą jako stałe źródło utrzymania.

Kiedy dobrowolne ubezpieczenie w KRUS może obejmować pełny zakres?

Dobrowolne ubezpieczenie w pełnym zakresie obejmuje jednocześnie ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz ubezpieczenie emerytalno-rentowe. W praktyce chodzi o osoby, które nadal są związane z działalnością rolniczą, ale nie spełniają warunków obowiązkowego ubezpieczenia, np. ze względu na powierzchnię gospodarstwa.

Rolnik, jego małżonek albo domownik mogą zostać objęci takim ubezpieczeniem na wniosek, jeżeli działalność rolnicza jest realnie wykonywana, stanowi stałe źródło utrzymania, a dana osoba nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty ani świadczeń z ubezpieczeń społecznych. KRUS bada te przesłanki w konkretnym postępowaniu, dlatego znaczenie mają dokumenty dotyczące gospodarstwa, faktycznej pracy i źródeł utrzymania.

Osoba, która chce być objęta ubezpieczeniem emerytalno-rentowym jako aktualny rolnik prowadzący niewielkie gospodarstwo, jego małżonek albo domownik, musi jednocześnie podlegać ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu w pełnym zakresie. Nie można w takim wariancie wybrać wyłącznie ubezpieczenia emerytalno-rentowego.

Limit 12 lat i 6 miesięcy – kogo naprawdę dotyczy?

Szczególną podstawą dobrowolnego ubezpieczenia emerytalno-rentowego jest sytuacja osoby, która podlegała ubezpieczeniu jako rolnik, zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, nie nabyła prawa do emerytury lub renty z ubezpieczenia i podlegała ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez co najmniej 12 lat i 6 miesięcy.

Ten przepis bywa mylący, ponieważ wiele osób pamięta tylko sam okres 12 lat i 6 miesięcy. Tymczasem ważne jest również to, czy dana osoba była ubezpieczona jako rolnik oraz czy zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej. Jeżeli ktoś był ubezpieczony jedynie jako małżonek rolnika albo domownik, a nie jako rolnik prowadzący działalność rolniczą we własnym gospodarstwie, KRUS może uznać, że ta podstawa kontynuacji ubezpieczenia emerytalno-rentowego nie ma zastosowania.

W opisanej sprawie kluczowe jest więc ustalenie, czy pani Jolanta była tylko żoną rolnika objętą ubezpieczeniem przy gospodarstwie męża, czy faktycznie miała status rolnika w rozumieniu ustawy. Jeżeli była ubezpieczona wyłącznie jako małżonka rolnika, sam staż 21 lat nie daje automatycznie prawa do dobrowolnego ubezpieczenia emerytalno-rentowego po sprzedaży gospodarstwa.

Rolnik, małżonek rolnika i domownik – dlaczego status ma znaczenie?

Zgodnie z art. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników rolnikiem jest pełnoletnia osoba fizyczna zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Przepis obejmuje również osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia.

Domownikiem jest natomiast osoba bliska rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym albo mieszka na terenie gospodarstwa lub w bliskim sąsiedztwie, stale pracuje w tym gospodarstwie i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

Stała praca w gospodarstwie nie oznacza okazjonalnej pomocy. W orzecznictwie podkreślano, że wymaga ona faktycznego związania z gospodarstwem i gotowości do wykonywania w nim pracy. Przykładowo w wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 28 czerwca 1994 r., sygn. akt III AUr 206/94, wskazano na znaczenie stałego charakteru pracy domownika w gospodarstwie.

Różnica między rolnikiem, małżonkiem rolnika i domownikiem jest istotna, ponieważ niektóre przepisy o dobrowolnym ubezpieczeniu emerytalno-rentowym odnoszą się wyraźnie do osoby, która podlegała ubezpieczeniu jako rolnik. Dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić decyzje KRUS i dokumenty zgłoszeniowe, a nie opierać się wyłącznie na potocznym określeniu „byłam w KRUS”.

Wniosek do KRUS i data objęcia ubezpieczeniem

Ubezpieczenie na wniosek nie powstaje z mocą wsteczną za dowolnie wybrany okres. Ustawa przewiduje możliwość złożenia wniosku w każdym czasie, ale objęcie ubezpieczeniem następuje od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia złożenia wniosku. Oznacza to, że zwlekanie z formalnościami może spowodować przerwę w ubezpieczeniu.

Do spraw dotyczących ubezpieczenia społecznego rolników KRUS udostępnia m.in. formularz KRUS UD-5, czyli wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników. W zależności od sprawy mogą być potrzebne także dokumenty potwierdzające posiadanie gospodarstwa, pracę w gospodarstwie, brak innego tytułu do ubezpieczeń społecznych albo wcześniejsze okresy ubezpieczenia.

W przypadku odmowy objęcia ubezpieczeniem KRUS powinien wydać decyzję. Od decyzji w sprawach ubezpieczenia społecznego rolników przysługuje droga odwoławcza na zasadach przewidzianych dla spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Termin i sposób zaskarżenia należy sprawdzić w pouczeniu decyzji.

Kiedy ubezpieczenie dobrowolne ustaje?

Ubezpieczenie na wniosek może ustać m.in. od dnia następującego po dniu, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu, albo od dnia wskazanego w oświadczeniu ubezpieczonego o odstąpieniu od ubezpieczenia, nie wcześniej niż od dnia złożenia tego oświadczenia KRUS.

Bardzo ważne są również składki. Jeżeli osoba podlegająca ubezpieczeniu na wniosek nie opłaci należnej składki w terminie, ubezpieczenie może ustać od pierwszego dnia okresu, za który składka nie została zapłacona. Nieopłacenie składki w terminie jest traktowane jako odstąpienie od ubezpieczenia, chyba że przed upływem terminu płatności złożono wniosek o odroczenie albo można wykazać niezawinione, trudne do przewidzenia okoliczności.

Ile wynosi składka na dobrowolne ubezpieczenie w KRUS w 2026 r.?

Na dzień aktualizacji artykułu, czyli w II kwartale 2026 r., miesięczna składka na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w pełnym zakresie wynosi 78 zł za osobę objętą ubezpieczeniem przez pełny miesiąc. W ograniczonym zakresie składka wynosi 1/3 tej kwoty, czyli 26 zł miesięcznie.

Podstawowa miesięczna składka emerytalno-rentowa w II kwartale 2026 r. wynosi 178 zł. W praktyce osoba objęta pełnym zakresem ubezpieczenia społecznego rolników opłaca więc zarówno składkę wypadkową, chorobową i macierzyńską, jak i składkę emerytalno-rentową, chyba że jej sytuacja podlega szczególnym zasadom.

Składki KRUS są ogłaszane okresowo i mogą się zmieniać. Przed zapłatą zawsze trzeba sprawdzić aktualny komunikat KRUS oraz decyzję lub informację z właściwej jednostki Kasy, zwłaszcza gdy ubezpieczenie dotyczy tylko części miesiąca, większego gospodarstwa albo szczególnego tytułu ubezpieczenia.

FAQ

Podsumowanie

Dobrowolne ubezpieczenie w KRUS jest możliwe tylko w ustawowo określonych przypadkach. W sprawie osoby, która przez wiele lat była objęta ubezpieczeniem jako żona rolnika, a następnie wraz z małżonkiem sprzedała gospodarstwo, najważniejsze jest ustalenie, czy nadal istnieje związek z działalnością rolniczą oraz czy wcześniejsze ubezpieczenie było ubezpieczeniem jako rolnik, małżonek rolnika czy domownik.

W przypadku pani Jolanty sam fakt 21 lat ubezpieczenia w KRUS nie przesądza o prawie do dalszego dobrowolnego ubezpieczenia. Jeżeli nie była ubezpieczona jako rolnik i po sprzedaży gospodarstwa nie prowadzi działalności rolniczej, KRUS może odmówić objęcia jej dobrowolnym ubezpieczeniem. Przed złożeniem wniosku warto zebrać decyzje KRUS, dokumenty dotyczące gospodarstwa i informacje o wszystkich obecnych tytułach do ubezpieczeń.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – tekst aktu w ISAP
2. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Ubezpieczenie dobrowolne (na wniosek)” – gov.pl/web/krus
3. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Wysokość składek na ubezpieczenie społeczne rolników” – gov.pl/web/krus
4. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, formularze dotyczące ubezpieczenia społecznego rolników – gov.pl/web/krus
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 28 czerwca 1994 r., sygn. akt III AUr 206/94.