Dobrowolne ubezpieczenie w KRUS 2026 – kto może skorzystać?

Kto może dobrowolnie ubezpieczyć się w KRUS?

Dobrowolne ubezpieczenie w KRUS jest możliwe tylko w sytuacjach wskazanych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nie działa ono jak prywatne ubezpieczenie, do którego można przystąpić wyłącznie po to, aby zachować ciągłość składek.

Podstawowy wariant dotyczy osób, które nadal są związane z działalnością rolniczą, ale nie spełniają warunków obowiązkowego ubezpieczenia. Chodzi przede wszystkim o rolnika prowadzącego działalność rolniczą w gospodarstwie o powierzchni równej 1 ha przeliczeniowemu lub poniżej 1 ha przeliczeniowego, a także o jego małżonka i domownika, jeżeli praca lub działalność rolnicza stanowi stałe źródło utrzymania. Dla objęcia ubezpieczeniem emerytalno-rentowym na tej podstawie znaczenie ma również brak innego ubezpieczenia społecznego oraz brak ustalonego prawa do emerytury, renty lub świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli gospodarstwo przekracza 1 ha przeliczeniowy, trzeba w pierwszej kolejności ustalić, czy ubezpieczenie nie powstaje z mocy ustawy. Szerzej wyjaśniamy to w materiale o posiadaniu ziemi rolnej powyżej 1 ha a ubezpieczeniu w KRUS.

Samo pokrewieństwo z rolnikiem również nie wystarcza. Przy dorosłym dziecku trzeba badać m.in. przesłanki statusu domownika; osobno omawiamy, kiedy dorosła córka rolnika może być ubezpieczona w KRUS.

Jakie rodzaje dobrowolnego ubezpieczenia KRUS są dostępne?

W praktyce pod pojęciem dobrowolnego KRUS mieszczą się różne sytuacje prawne. Trzeba odróżnić ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w pełnym albo ograniczonym zakresie od ubezpieczenia emerytalno-rentowego.

Sytuacja	Możliwy zakres ubezpieczenia
Gospodarstwo do 1 ha przeliczeniowego, działalność rolnicza lub praca w gospodarstwie jest stałym źródłem utrzymania, a osoba nie ma innego tytułu ani świadczeń wyłączających ubezpieczenie	ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w pełnym zakresie; na wniosek także ubezpieczenie emerytalno-rentowe
Rolnik, małżonek lub domownik nadal wykonuje działalność rolniczą, ale podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu albo ma ustalone prawo do emerytury, renty lub określonych świadczeń	w ustawowych przypadkach ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie wyłącznie w zakresie ograniczonym
Były rolnik albo kwalifikujący się małżonek rolnika zaprzestał działalności po co najmniej 12 latach i 6 miesiącach ubezpieczenia emerytalno-rentowego i spełnia pozostałe warunki	ubezpieczenie emerytalno-rentowe na wniosek
Osoba pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy jako rentę okresową	ubezpieczenie emerytalno-rentowe na wniosek
Osoba pobiera rodzicielskie świadczenie uzupełniające	szczególne ubezpieczenie emerytalno-rentowe na wniosek do uzyskania 25-letniego okresu ubezpieczenia

Zakres ograniczony ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego nie daje wszystkich świadczeń kojarzonych z pełnym ubezpieczeniem. Według informacji KRUS zapewnia on wyłącznie prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej, przy spełnieniu ustawowych przesłanek.

Osoba, która chce być objęta ubezpieczeniem emerytalno-rentowym jako aktualny rolnik prowadzący niewielkie gospodarstwo, jego małżonek albo domownik, musi jednocześnie podlegać ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu w pełnym zakresie. W tym wariancie nie można wybrać wyłącznie ubezpieczenia emerytalno-rentowego.

Czy po sprzedaży gospodarstwa można dalej płacić KRUS?

Jeżeli po sprzedaży gospodarstwa dana osoba nie prowadzi już działalności rolniczej i nie pracuje w gospodarstwie, co do zasady nie ma podstaw do pełnego dobrowolnego ubezpieczenia przeznaczonego dla osób nadal związanych z działalnością rolniczą. Sam wcześniejszy, nawet wieloletni okres ubezpieczenia nie wystarcza do zachowania tego zakresu.

Sprzedaż gospodarstwa nie przekreśla jednak każdej możliwości dalszego ubezpieczenia w KRUS. Ustawa przewiduje odrębną podstawę dobrowolnego ubezpieczenia emerytalno-rentowego dla osoby, która po odpowiednio długim okresie ubezpieczenia zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej. To właśnie tutaj znaczenie ma okres co najmniej 12 lat i 6 miesięcy.

12 lat i 6 miesięcy w KRUS – kiedy można kontynuować ubezpieczenie?

Zgodnie z art. 16 ustawy szczególne ubezpieczenie emerytalno-rentowe na wniosek może dotyczyć osoby, która podlegała ubezpieczeniu jako rolnik, zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, nie nabyła prawa do emerytury lub renty z ubezpieczenia i podlegała ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez co najmniej 12 lat i 6 miesięcy. Przy tej podstawie trzeba również uwzględnić ustawowe wyłączenia związane m.in. z innym ubezpieczeniem społecznym oraz ustalonym prawem do emerytury, renty lub świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Nie należy jednak odczytywać zwrotu dotyczącego osoby ubezpieczonej jako rolnik w oderwaniu od art. 5 ustawy. Przepis ten nakazuje stosować regulacje dotyczące ubezpieczenia rolnika również do małżonka rolnika, jeżeli małżonek pracuje w gospodarstwie rolnika albo w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem. Potwierdza to także oficjalny formularz KRUS UD-5, który wprost wymienia osobę wcześniej ubezpieczoną jako rolnik lub małżonek rolnika.

Inne przypadki dobrowolnego ubezpieczenia emerytalno-rentowego

Reguła 12 lat i 6 miesięcy nie jest jedyną szczególną podstawą. KRUS wskazuje również m.in. osobę pobierającą okresową rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, osobę pobierającą rodzicielskie świadczenie uzupełniające do uzyskania 25-letniego okresu ubezpieczenia oraz określone przypadki osób, które zaprzestały prowadzenia gospodarstwa lub pracy w nim w związku z pobieraniem świadczeń opiekuńczych. Każda z tych podstaw ma własne warunki i nie należy ich mieszać z zasadami dotyczącymi małego gospodarstwa.

Czy małżonek rolnika może skorzystać z zasady 12 lat i 6 miesięcy?

Takiej możliwości nie można wykluczyć tylko dlatego, że dana osoba była ubezpieczona jako małżonek, a nie jako właściciel gospodarstwa. Art. 5 ustawy przewiduje, że przepisy dotyczące ubezpieczenia rolnika stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne po sprzedaży gospodarstwa. Małżonek, który przez wymagany okres rzeczywiście pracował w gospodarstwie lub w bezpośrednio związanym z nim gospodarstwie domowym i był z tego tytułu objęty ubezpieczeniem emerytalno-rentowym, powinien sprawdzić możliwość kontynuacji tego ubezpieczenia na wniosek. Własność gospodarstwa nie jest tu samodzielnym warunkiem.

Jeżeli pani Jolanta nie złożyła wcześniej wniosku, trzeba pamiętać o drugiej ważnej zasadzie: ubezpieczenie na wniosek może rozpocząć się od daty wskazanej we wniosku, ale nie wcześniej niż od dnia jego złożenia. Nie można więc zwykłym wnioskiem odtworzyć półtorarocznej przerwy wstecz.

Rolnik, małżonek i domownik – jakie są różnice?

Zgodnie z art. 6 ustawy rolnikiem jest pełnoletnia osoba fizyczna zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Domownikiem jest natomiast osoba bliska rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym albo mieszka na terenie gospodarstwa lub w bliskim sąsiedztwie, stale pracuje w tym gospodarstwie i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

Małżonek ma odrębną pozycję wynikającą z art. 5. Jeżeli pracuje w gospodarstwie rolnika albo w gospodarstwie domowym bezpośrednio z nim związanym, stosuje się do niego przepisy dotyczące ubezpieczenia rolnika. Dlatego przy ustalaniu prawa do KRUS nie wystarcza potoczne stwierdzenie, że ktoś był żoną albo mężem rolnika; trzeba sprawdzić podstawę ubezpieczenia i faktyczne wykonywanie pracy.

Znaczenie ma rzeczywisty sposób prowadzenia gospodarstwa, a nie wyłącznie wpis w dokumentach. Więcej o tej różnicy piszemy w artykule o statusie rolnika w KRUS a faktycznym prowadzeniu działalności rolniczej.

Ile wynoszą składki KRUS w 2026 r.?

W III kwartale 2026 r. miesięczna składka na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie za osobę objętą ubezpieczeniem przez pełny miesiąc wynosi 78 zł w pełnym zakresie. Przy ubezpieczeniu na wniosek wyłącznie w zakresie ograniczonym składka stanowi 1/3 pełnej składki, czyli 26 zł miesięcznie.

Podstawowa miesięczna składka na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w III kwartale 2026 r. wynosi 178 zł. Osoba objęta jednocześnie pełnym ubezpieczeniem wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim oraz podstawowym ubezpieczeniem emerytalno-rentowym opłaca oba rodzaje składek, z zastrzeżeniem szczególnych zasad przewidzianych w ustawie.

Stawki są ogłaszane okresowo i mogą się zmieniać. Przed zapłatą trzeba sprawdzić aktualny komunikat KRUS i własną decyzję lub informację z Kasy, zwłaszcza gdy ubezpieczenie obejmuje niepełny okres albo podlega szczególnym zasadom.

Jak złożyć wniosek o dobrowolne ubezpieczenie KRUS?

Objęcie ubezpieczeniem na wniosek wymaga wyraźnego wskazania woli przystąpienia, zakresu ubezpieczenia i daty, od której ma ono obowiązywać. KRUS wskazuje, że do formularza KRUS UD-2 – Zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego rolników przy ubezpieczeniu dobrowolnym dołącza się KRUS UD-5 – Wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników. Przy zgłaszaniu domownika stałą pracę w gospodarstwie potwierdzają zgodne oświadczenia rolnika i domownika na formularzu KRUS UD-24A.

Ubezpieczenie może powstać od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia jego złożenia. W zależności od podstawy KRUS może żądać dokumentów pozwalających ustalić m.in. posiadanie lub zbycie gospodarstwa, wcześniejsze okresy ubezpieczenia, faktyczną pracę małżonka lub domownika, brak innego tytułu do ubezpieczeń i brak świadczeń wyłączających ubezpieczenie.

W razie odmowy objęcia ubezpieczeniem albo sporu co do jego ustania KRUS wydaje decyzję. Od decyzji w sprawach z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników można wnieść odwołanie do właściwego sądu ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem jednostki KRUS, która wydała decyzję. Co do zasady termin wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji. W odwołaniu trzeba oznaczyć zaskarżoną decyzję, wskazać, czego się żąda, przedstawić zarzuty lub uzasadnienie i podpisać pismo; dokumenty, na które strona się powołuje, warto dołączyć, jeżeli nie ma ich już w aktach. Dokładne pouczenie powinno znajdować się w samej decyzji.

Kiedy dobrowolne ubezpieczenie KRUS ustaje?

Ubezpieczenie na wniosek ustaje m.in. od dnia wskazanego w oświadczeniu ubezpieczonego o odstąpieniu od ubezpieczenia, nie wcześniej niż od dnia złożenia tego oświadczenia Kasie, a także po ustaniu okoliczności uzasadniających podleganie ubezpieczeniu.

Szczególnie ważne jest terminowe opłacanie składek. Jeżeli należna składka nie zostanie opłacona w terminie, ubezpieczenie na wniosek co do zasady ustaje od pierwszego dnia okresu ubezpieczenia, za który składka nie została opłacona. Art. 3 ust. 4 ustawy traktuje nieterminową zapłatę jako odstąpienie od ubezpieczenia, chyba że przed upływem terminu płatności rolnik wystąpił o jego odroczenie albo nieopłacenie składki było skutkiem siły wyższej.

Nie każde niezawinione spóźnienie jest siłą wyższą. Dlatego po opóźnieniu nie należy zakładać, że późniejsza wpłata automatycznie zachowała ciągłość ubezpieczenia. W razie wątpliwości trzeba sprawdzić stanowisko KRUS. Osobno omawiamy zaległe składki KRUS i okresy wsteczne oraz zasady rezygnacji z płacenia składek KRUS.

FAQ – dobrowolne ubezpieczenie w KRUS

Czy 12 lat i 6 miesięcy w KRUS może wystarczyć małżonkowi rolnika?

Może być podstawą ubezpieczenia emerytalno-rentowego na wniosek, jeżeli małżonek był objęty ubezpieczeniem w związku z pracą w gospodarstwie rolnika lub w bezpośrednio związanym z nim gospodarstwie domowym i spełnia pozostałe warunki. Sam status małżonka nie wyklucza tej możliwości.

Czy można zgłosić się do dobrowolnego KRUS z datą wsteczną?

Co do zasady nie. Ubezpieczenie na wniosek powstaje od dnia wskazanego we wniosku, ale nie wcześniej niż od dnia złożenia wniosku. Wieloletni wcześniejszy staż nie pozwala sam w sobie objąć ubezpieczeniem przerwy za okres sprzed złożenia wniosku.

Czy praca na etacie wyklucza dobrowolne ubezpieczenie w KRUS?

Inny obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń społecznych co do zasady wyklucza pełny wariant dobrowolnego ubezpieczenia oraz szczególną kontynuację emerytalno-rentową po 12 latach i 6 miesiącach. Jeżeli dana osoba nadal prowadzi działalność rolniczą lub pracuje w gospodarstwie, w określonych przypadkach może natomiast podlegać ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu w zakresie ograniczonym. Trzeba też uwzględnić szczególne wyjątki przewidziane w ustawie dla niektórych innych aktywności zarobkowych.

Czy ograniczone ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie daje zasiłek chorobowy?

Nie. W ograniczonym zakresie ubezpieczenie zapewnia jedynie prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej albo rolniczej choroby zawodowej, przy spełnieniu ustawowych warunków.

Czy dobrowolne ubezpieczenie społeczne w KRUS oznacza automatycznie ubezpieczenie zdrowotne?

Nie. Ubezpieczenie społeczne rolników i ubezpieczenie zdrowotne mają odrębne podstawy. W konkretnej sytuacji trzeba ustalić, czy dana osoba ma tytuł do ubezpieczenia zdrowotnego i kto powinien dokonać zgłoszenia.

Źródła

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1770 – ELI.
2. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Ubezpieczenie dobrowolne (na wniosek)” – gov.pl/web/krus.
3. KRUS UD-5, „Wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników” – oficjalny formularz KRUS.
4. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Tryb dokonywania zgłoszenia do ubezpieczenia” – gov.pl/web/krus.
5. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Wysokość miesięcznej składki na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w III kwartale 2026 r.” – gov.pl/web/krus.
6. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, „Przyjmowanie i załatwianie spraw” – gov.pl/web/krus.