Fałszywy profil na Facebooku – co zrobić prawnie?

Fałszywy profil na Facebooku a podszywanie się pod inną osobę

Założenie profilu na Facebooku z wykorzystaniem cudzego imienia, nazwiska, zdjęcia, pseudonimu, miejsca pracy lub innych danych identyfikujących może być nie tylko naruszeniem regulaminu platformy. W zależności od treści profilu i celu działania sprawcy może także naruszać dobra osobiste, prawo do wizerunku, prywatność, dobre imię oraz dane osobowe osoby, pod którą ktoś się podszył.

W opisanej sytuacji szczególne znaczenie ma to, czy fałszywy profil jedynie istniał, czy również publikował obraźliwe wpisy, wysyłał wiadomości, kontaktował się ze znajomymi, klientami albo rodziną, rozpowszechniał nieprawdziwe informacje lub wykorzystywał zdjęcia. Im więcej konkretnych działań sprawcy i im większa szkoda dla pokrzywdzonego, tym większe znaczenie mogą mieć środki prawne.

W praktyce problemem jest często to, że konto zostało już usunięte. Nie przekreśla to sprawy, ale utrudnia dochodzenie roszczeń. Warto wtedy zebrać wszystko, co pośrednio potwierdza istnienie profilu: wiadomości od osób, które go widziały, zrzuty ekranu wykonane przez znajomych, link do profilu, korespondencję z Facebookiem, daty aktywności konta oraz dane osób, które otrzymały wiadomości z fałszywego profilu.

Czy fałszywy profil na Facebooku jest przestępstwem?

Nie każde podszycie się pod inną osobę automatycznie oznacza odpowiedzialność karną, ale w wielu przypadkach warto rozważyć zawiadomienie policji lub prokuratury. Podstawowe znaczenie ma art. 190a § 2 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem tej samej karze jak za stalking podlega ten, kto podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, inne jej dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, przez co wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.

Aktualnie za czyn z art. 190a § 2 K.k. grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Istotne jest więc nie samo użycie imienia i nazwiska, lecz także wykazanie szkody majątkowej lub osobistej. Szkodą osobistą może być np. poniżenie, naruszenie reputacji, konflikt z rodziną lub klientami, utrata zaufania w pracy, strach przed dalszym rozpowszechnianiem treści albo poważne naruszenie prywatności.

Jeżeli z fałszywego profilu publikowano nieprawdziwe zarzuty, możliwe jest również rozważenie zniesławienia z art. 212 Kodeksu karnego. Przepis ten dotyczy pomówienia osoby, firmy, instytucji albo innego podmiotu o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego do stanowiska, zawodu lub działalności. Gdy treści opublikowano w internecie, w grę może wchodzić kwalifikacja z art. 212 § 2 K.k., czyli działanie za pomocą środków masowego komunikowania.

Jeżeli natomiast sprawca używał obelg, wulgaryzmów albo słów bezpośrednio uwłaczających godności, można rozważyć zniewagę z art. 216 Kodeksu karnego. W praktyce zniesławienie dotyczy przede wszystkim zarzutów możliwych do oceny jako prawdziwe albo fałszywe, a zniewaga – obraźliwych określeń i form poniżenia.

W sprawach internetowych często pojawiają się podobne problemy dowodowe jak przy tematach takich jak wulgarny e-mail - pozew albo publiczne obrażanie na portalu społecznościowym. Sama subiektywna przykrość zwykle nie wystarczy – trzeba pokazać treść, kontekst, odbiorców i skutki działania sprawcy.

Co zrobić w pierwszej kolejności?

Najważniejsze jest zabezpieczenie dowodów, zanim profil zniknie albo sprawca usunie wpisy. W praktyce warto wykonać zrzuty ekranu obejmujące pełny widok strony, nazwę profilu, zdjęcie, adres URL, daty, treść wpisów, komentarzy i wiadomości. Dobrze jest zapisać link do profilu, linki do konkretnych wpisów oraz dane osób, które widziały konto lub otrzymały wiadomości.

Jeżeli konto już zostało usunięte, warto poprosić osoby, które je widziały, o pisemne opisanie tego, co zapamiętały. Mogą to być później świadkowie. Jeżeli ktoś posiada zrzuty ekranu, należy je zabezpieczyć w oryginalnej formie. W poważniejszych sprawach można rozważyć protokół notarialny z oględzin strony internetowej, ale ma to sens głównie wtedy, gdy treści nadal są dostępne.

Równolegle należy zgłosić profil lub naruszenie administracji Facebooka, korzystając z formularzy dotyczących podszywania się, naruszenia prywatności, wykorzystania wizerunku lub treści naruszających standardy społeczności. Takie zgłoszenie nie zastępuje jednak zawiadomienia organów ścigania ani pozwu cywilnego.

Zawiadomienie na policję lub do prokuratury

Jeżeli sprawa jest poważna, najlepiej złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W zawiadomieniu należy możliwie konkretnie opisać, kto został pokrzywdzony, kiedy zauważono fałszywy profil, jakie dane wykorzystano, jakie treści publikowano, do kogo trafiały wiadomości i jakie skutki wywołało działanie sprawcy.

Warto wskazać możliwe kwalifikacje prawne, przede wszystkim art. 190a § 2 K.k., a w zależności od treści także art. 212 K.k. lub art. 216 K.k. Nie trzeba jednak samodzielnie przesądzać kwalifikacji – organ powinien ocenić ją na podstawie opisu zdarzenia i dowodów.

Do zawiadomienia warto dołączyć:

• zrzuty ekranu profilu, wpisów, komentarzy i wiadomości,
• link do fałszywego profilu lub wpisów, nawet jeżeli konto już nie działa,
• dane świadków, którzy widzieli profil albo otrzymali wiadomości,
• opis szkody osobistej lub majątkowej, np. utraty zaufania klientów, konfliktów rodzinnych, problemów w pracy, naruszenia reputacji,
• korespondencję z administratorem Facebooka, jeżeli zgłoszenie było już składane.

W sprawach o art. 190a K.k. organy ścigania mogą występować do operatorów, platform i dostawców usług o dane techniczne potrzebne do ustalenia sprawcy. Z perspektywy pokrzywdzonego jest to zwykle skuteczniejsze niż samodzielne żądanie ujawnienia danych od platformy.

Zniesławienie i zniewaga w internecie

Jeżeli fałszywy profil zawierał treści pomawiające, np. zarzuty oszustwa, kradzieży, niemoralnego zachowania, braku uczciwości zawodowej albo inne informacje mogące narazić na utratę zaufania, sprawa może mieścić się w art. 212 K.k. Jeżeli sprawca publikował jedynie obelgi i wulgarne określenia, bardziej właściwy może być art. 216 K.k.

Trzeba jednak pamiętać, że sprawy o zniesławienie i zniewagę są co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego. Oznacza to, że pokrzywdzony zwykle sam wnosi prywatny akt oskarżenia do sądu. Prokurator może objąć taką sprawę ściganiem, ale dzieje się tak przede wszystkim wtedy, gdy przemawia za tym interes społeczny.

W internecie często dochodzi także do naruszenia dóbr osobistych firmy lub osoby prowadzącej działalność gospodarczą. Jeżeli fałszywy profil uderza w reputację przedsiębiorcy, podobne znaczenie mogą mieć sprawy takie jak oczernianie firmy w Internecie oraz fałszywe opinie w internecie.

Ochrona dóbr osobistych w postępowaniu cywilnym

Niezależnie od postępowania karnego można dochodzić ochrony na drodze cywilnej. Podstawą są przede wszystkim art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego. Dobra osobiste obejmują m.in. cześć, dobre imię, wizerunek, nazwisko, prywatność i swobodę komunikowania się.

W pozwie cywilnym można żądać w szczególności:

1. zaniechania naruszeń, jeżeli fałszywy profil lub jego skutki nadal trwają,
2. usunięcia skutków naruszenia, np. przeprosin albo sprostowania w odpowiedniej formie,
3. zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę,
4. zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny,
5. odszkodowania, jeżeli doszło do wykazanej szkody majątkowej.

W sprawie cywilnej trzeba wykazać, jakie dobro osobiste zostało naruszone, na czym polegało naruszenie oraz jakie skutki wywołało. Pozwany może bronić się, wykazując brak bezprawności działania, ale przy fałszywym profilu podszywającym się pod inną osobę taka obrona jest zwykle trudna, zwłaszcza gdy użyto danych, zdjęcia lub nazwiska bez zgody.

Praktyczną przeszkodą jest ustalenie danych sprawcy. Pozew trzeba zasadniczo skierować przeciwko oznaczonej osobie. Jeżeli nie wiadomo, kto założył konto, warto najpierw rozważyć działania karne, zgłoszenie do platformy, zabezpieczenie dowodów oraz wnioski dowodowe zmierzające do ustalenia sprawcy.

Czy Facebook musi ujawnić dane twórcy fałszywego profilu?

Prywatna osoba nie powinna zakładać, że Facebook lub Meta dobrowolnie przekaże jej dane użytkownika, który założył fałszywy profil. Dane użytkowników podlegają ochronie, a platforma musi mieć podstawę prawną do ich ujawnienia. Samo stwierdzenie, że dane są potrzebne do pozwu albo zawiadomienia, może okazać się niewystarczające.

W praktyce skuteczniejsze są żądania kierowane przez policję, prokuraturę lub sąd. Organy ścigania mogą żądać danych w ramach postępowania karnego, a sąd może zobowiązać określony podmiot do przedstawienia dokumentów lub informacji, jeżeli są one potrzebne do rozpoznania sprawy.

Nieaktualne jest odwoływanie się do Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych jako organu właściwego w takich sprawach. Obecnie organem nadzorczym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Trzeba jednak odróżnić skargę z zakresu ochrony danych od ustalania sprawcy czynu zabronionego. UODO nie zastępuje policji, prokuratury ani sądu w identyfikowaniu autora fałszywego profilu dla celów karnych lub cywilnych.

Jeżeli na profilu publicznym, grupie albo fanpageu pojawiają się cudze dane, nagrania albo zdjęcia, znaczenie mogą mieć także zasady odpowiedzialności administratorów takich miejsc. W tym kontekście przydatne mogą być omówienia spraw dotyczących danych osób na grupie FB oraz odpowiedzialności administratora profilu.

Co zrobić, gdy konto zostało już usunięte?

Usunięcie konta nie oznacza, że sprawa jest bezprzedmiotowa. Nadal można złożyć zawiadomienie, jeżeli istnieją świadkowie, korespondencja, zrzuty ekranu, linki, powiadomienia e-mail, wiadomości od Facebooka albo inne ślady wskazujące, że konto istniało i naruszało prawa pokrzywdzonego.

W zawiadomieniu warto podać przybliżony okres działania konta, nazwę profilu, widoczne dane, wykorzystane zdjęcie, listę osób, które miały kontakt z kontem, oraz skutki zdarzenia. Jeżeli pokrzywdzony nie ma żadnych zrzutów ekranu, szczególnego znaczenia nabierają świadkowie i szybkie wystąpienie organów do platformy o zabezpieczenie danych.

W przypadku spraw cywilnych brak dowodów może być większym problemem niż w postępowaniu karnym, bo to powód musi wykazać naruszenie. Dlatego przy usuniętym koncie rozsądne jest najpierw skupienie się na odtworzeniu materiału dowodowego i ustaleniu sprawcy.

FAQ

Czy samo założenie fałszywego profilu jest karalne?

Może być karalne, jeżeli spełnia przesłanki konkretnego przestępstwa, zwłaszcza art. 190a § 2 K.k. Ważne jest wykorzystanie danych identyfikujących inną osobę oraz wyrządzenie szkody majątkowej lub osobistej. Jeżeli profil zawierał pomówienia albo obelgi, mogą wchodzić w grę także art. 212 lub 216 K.k.

Co zrobić, gdy nie mam zrzutów ekranu?

Należy zebrać inne dowody: dane świadków, wiadomości od osób, które widziały profil, powiadomienia, linki, e-maile, korespondencję z Facebookiem i daty zdarzeń. Brak zrzutów utrudnia sprawę, ale nie zawsze ją przekreśla, zwłaszcza jeżeli organy szybko wystąpią o dane do platformy.

Czy mogę pozwać nieznanego sprawcę?

W praktyce pozew cywilny powinien wskazywać pozwanego. Jeżeli nie wiadomo, kto założył profil, najpierw trzeba dążyć do ustalenia sprawcy. Najczęściej robi się to przez zawiadomienie organów ścigania, zabezpieczenie dowodów i wnioski kierowane do platformy za pośrednictwem uprawnionych organów.

Czy Facebook ma obowiązek podać mi dane autora konta?

Zwykle nie poda ich prywatnej osobie tylko na podstawie zwykłego żądania. Dane użytkowników są chronione, a platforma musi mieć podstawę prawną do ich ujawnienia. Skuteczniejsze są żądania policji, prokuratury lub sądu.

Czy mogę żądać przeprosin i pieniędzy?

Tak, w postępowaniu cywilnym można żądać m.in. przeprosin, usunięcia skutków naruszenia, zadośćuczynienia, zapłaty sumy na cel społeczny oraz odszkodowania. Trzeba jednak wykazać naruszenie dóbr osobistych, skutki naruszenia i – przy odszkodowaniu – konkretną szkodę majątkową.

Czy sprawa o zniesławienie w internecie jest prowadzona przez prokuraturę?

Co do zasady zniesławienie i zniewaga są ścigane z oskarżenia prywatnego, więc pokrzywdzony sam wnosi prywatny akt oskarżenia. Prokurator może objąć sprawę ściganiem, ale wymaga to szczególnych okoliczności i interesu społecznego.

Podsumowanie

Fałszywy profil na Facebooku to nie tylko problem techniczny lub wizerunkowy. Może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej i karnej, zwłaszcza gdy sprawca wykorzystuje cudze dane, zdjęcia, nazwisko albo publikuje obraźliwe lub nieprawdziwe treści. Najważniejsze jest szybkie zabezpieczenie dowodów oraz ustalenie, czy sprawa dotyczy przede wszystkim podszywania się, zniesławienia, zniewagi, naruszenia dóbr osobistych czy naruszenia danych osobowych.

Jeżeli konto zostało już usunięte, nadal warto działać. Trzeba zebrać świadków, korespondencję, linki i wszelkie ślady, które pozwolą wykazać, że profil istniał oraz jakie skutki wywołał. W wielu sprawach kluczowe jest szybkie zawiadomienie organów ścigania, ponieważ to one mają realne narzędzia do żądania danych technicznych od platformy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 23, art. 24 i art. 448.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 190a, art. 212 i art. 216.
3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 - RODO - Dz.Urz. UE L 119 z 04.05.2016.
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065 w sprawie jednolitego rynku usług cyfrowych - Akt o usługach cyfrowych - Dz.Urz. UE L 277 z 27.10.2022.
5. Wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 lipca 2007 r., II SA/Wa 93/07.