Legalizacja pobytu i pracy partnera spoza UE w Polsce

Zasady legalnego pobytu w Polsce

Partner spoza UE może przebywać w Polsce wyłącznie na podstawie ważnego tytułu pobytowego. Najczęściej będzie to ruch bezwizowy, wiza Schengen, wiza krajowa albo zezwolenie na pobyt wydane przez polski organ. Podstawowe zasady wjazdu i pobytu wynikają z art. 23 ust. 1 oraz art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach.

Jeżeli cudzoziemiec korzysta z ruchu bezwizowego, co do zasady może przebywać w strefie Schengen, w tym w Polsce, maksymalnie 90 dni w każdym 180-dniowym okresie. Jeżeli przebywa na podstawie dokumentu pobytowego lub wizy wydanej przez inne państwo obszaru Schengen, pobyt w Polsce także podlega ograniczeniom wynikającym z przepisów Schengen i przepisów ustawy o cudzoziemcach.

Jeżeli planujecie wspólne życie w Polsce dłużej niż przez krótki pobyt, trzeba odpowiednio wcześnie wybrać właściwą podstawę dalszego pobytu. W dalszej perspektywie warto też znać zasady dotyczące pobytu stałego i rezydenta długoterminowego UE.

Czy sam związek partnerski wystarcza do legalizacji pobytu?

Co do zasady nie. Polski system nie przewiduje automatycznego zezwolenia na pobyt tylko dlatego, że cudzoziemiec pozostaje w nieformalnym związku z obywatelem polskim lub cudzoziemcem legalnie mieszkającym w Polsce. Znaczenie ma konkretna podstawa pobytu przewidziana w ustawie o cudzoziemcach, np. praca, studia, połączenie z rodziną w rozumieniu tej ustawy, inne okoliczności wymagające pobytu dłużej niż 3 miesiące albo szczególne względy życiowe.

Jeżeli nie ma małżeństwa ani innej wyraźnej podstawy rodzinnej przewidzianej przez ustawę, najczęściej praktyczną drogą będzie pobyt czasowy z tytułu pracy albo innej realnej podstawy pobytowej. Każda sprawa zależy jednak od stanu faktycznego: obywatelstwa cudzoziemca, obecnej podstawy pobytu, rodzaju pracy, historii wjazdów i planowanego czasu pobytu.

Jakie dokumenty cudzoziemiec powinien mieć przy sobie?

Zgodnie z art. 288 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach cudzoziemiec przebywający na terytorium RP ma obowiązek posiadać ważny dokument podróży oraz dokument uprawniający do wjazdu i pobytu, jeżeli jest wymagany. W praktyce może to być paszport, wiza, karta pobytu albo inny dokument pobytowy.

Przy wjeździe i pobycie znaczenie mają także dokumenty potwierdzające cel pobytu, posiadanie środków finansowych oraz - jeżeli pobyt jest związany z pracą - dokumenty dotyczące prawa do pracy. Szczegółowe warunki wjazdu określa art. 25 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach.

Przedłużenie pobytu bezwizowego i wizy

Przedłużenie pobytu w ruchu bezwizowym jest wyjątkiem, a nie zasadą. Możliwość taka zależy od obywatelstwa cudzoziemca i odpowiedniej umowy międzynarodowej. W praktyce nie wolno zakładać, że każdy cudzoziemiec może dostać dodatkowe 90 dni w Polsce.

Przedłużenie wizy Schengen i wizy krajowej regulują art. 82-91 ustawy o cudzoziemcach. Wiza Schengen może zostać przedłużona m.in. z przyczyn humanitarnych, z powodu siły wyższej albo ważnych powodów osobistych. Wiza krajowa może być przedłużona zasadniczo jednokrotnie, jeżeli łącznie są spełnione warunki z art. 86 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach, w tym wystąpienie nieprzewidzianych okoliczności uzasadniających dalszy pobyt.

Wniosek składa się do wojewody właściwego ze względu na miejsce pobytu cudzoziemca, najpóźniej w ostatnim dniu legalnego pobytu. Jeżeli wniosek jest złożony w terminie i nie ma braków formalnych albo zostały one uzupełnione w terminie, pobyt w Polsce co do zasady pozostaje legalny do czasu zakończenia postępowania - na zasadach wskazanych w ustawie o cudzoziemcach.

Zezwolenie na pobyt czasowy - kiedy ma sens?

Zezwolenie na pobyt czasowy jest podstawową formą legalizacji pobytu dłuższego niż 3 miesiące. Zgodnie z art. 98 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach zezwolenia na pobyt czasowy udziela się cudzoziemcowi, jeżeli okoliczności uzasadniają jego pobyt na terytorium RP przez okres dłuższy niż 3 miesiące.

Wniosek o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy składa się osobiście, nie później niż w ostatnim dniu legalnego pobytu - art. 105 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach. Jeżeli wniosek został złożony w terminie i nie zawiera braków formalnych albo braki usunięto w terminie, wojewoda zamieszcza w dokumencie podróży stempel, a pobyt jest legalny do dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna - art. 108 ust. 1 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach.

To ważne, ale trzeba pamiętać o ograniczeniu praktycznym: stempel legalizuje pobyt tylko w Polsce. Nie zastępuje wizy ani karty pobytu przy podróży po Schengen i co do zasady nie pozwala na ponowny wjazd do Polski po wyjeździe.

Zezwolenie na pobyt czasowy i pracę, czyli tzw. zezwolenie jednolite

Jeżeli partner ma pracować w Polsce i jednocześnie potrzebuje podstawy pobytu na okres dłuższy niż 3 miesiące, najczęściej rozważa się zezwolenie na pobyt czasowy i pracę. Podstawę prawną stanowi art. 114 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach.

To zezwolenie łączy w jednej decyzji prawo pobytu i prawo pracy na warunkach wskazanych w decyzji. W praktyce decyzja określa m.in. pracodawcę użytkownika lub pracodawcę powierzającego pracę, stanowisko, najniższe wynagrodzenie, wymiar czasu pracy oraz rodzaj umowy - zgodnie z art. 118 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach.

Nie w każdej sytuacji zezwolenie jednolite będzie możliwe. Ustawa przewiduje przypadki, w których cudzoziemiec nie może ubiegać się o ten rodzaj zezwolenia, np. gdy przebywa w Polsce na podstawie niektórych wiz, w celu turystycznym albo krótkoterminowo w okolicznościach wyłączających taki wniosek - art. 116 ustawy o cudzoziemcach.

Jeżeli partner już pracuje albo planuje zmianę zatrudnienia, trzeba bardzo uważnie sprawdzić, czy konieczna będzie zmiana zezwolenia, nowe zezwolenie albo odrębne zezwolenie na pracę. To zależy od treści już wydanej decyzji i od rodzaju planowanej zmiany.

Kiedy cudzoziemiec może pracować legalnie?

Zasady wykonywania pracy przez cudzoziemców określa przede wszystkim ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Zgodnie z art. 87 ust. 1 tej ustawy cudzoziemiec jest uprawniony do wykonywania pracy w Polsce, jeżeli posiada odpowiedni tytuł pobytowy i jednocześnie jest objęty jedną z podstaw dopuszczających pracę, np. zezwoleniem na pracę albo zwolnieniem ustawowym.

W wielu przypadkach praca jest legalna dopiero wtedy, gdy zgadza się zarówno podstawa pobytu, jak i podstawa pracy. Sama legalność pobytu nie oznacza jeszcze legalności zatrudnienia. Analogicznie samo zezwolenie na pracę nie wystarczy, jeśli pobyt stał się nielegalny.

Praktycznie trzeba więc zawsze sprawdzać te dwa elementy równolegle. W szczególności dotyczy to osób, które przebywają w Polsce krótko, zmieniają pracodawcę lub przechodzą z jednej procedury pobytowej na inną.

Jakie warunki trzeba spełnić przy zezwoleniu na pobyt czasowy i pracę?

Warunki udzielenia zezwolenia na pobyt czasowy i pracę wynikają głównie z art. 114 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach. Cudzoziemiec powinien m.in. posiadać ubezpieczenie zdrowotne w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych albo potwierdzenie pokrycia przez ubezpieczyciela kosztów leczenia na terytorium RP, a także źródło stabilnego i regularnego dochodu wystarczającego na pokrycie kosztów utrzymania siebie i członków rodziny pozostających na jego utrzymaniu.

Dodatkowo wynagrodzenie wskazane we wniosku nie może być niższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę, niezależnie od wymiaru czasu pracy i rodzaju stosunku prawnego będącego podstawą wykonywania pracy - art. 114 ust. 4 ustawy o cudzoziemcach. Trzeba także wykazać, że wysokość miesięcznego wynagrodzenia nie jest niższa niż wynagrodzenie pracowników wykonujących pracę porównywalnego rodzaju lub na porównywalnym stanowisku - art. 114 ust. 1 pkt 3 ustawy o cudzoziemcach.

W części spraw nadal znaczenie ma informacja starosty o braku możliwości zaspokojenia potrzeb kadrowych na lokalnym rynku pracy, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek. Zakres wyjątków wynika z przepisów wykonawczych do ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz z rozwiązań szczególnych dotyczących określonych zawodów i obywatelstw.

Jakie dokumenty zwykle dołącza się do wniosku?

Dokładny zestaw dokumentów może się różnić między urzędami wojewódzkimi i zależy od podstawy pobytu. Najczęściej potrzebne są:

• wypełniony formularz wniosku o pobyt czasowy,
• ważny paszport oraz kopie wszystkich zapisanych stron,
• aktualne fotografie zgodne z wymaganiami urzędu,
• potwierdzenie opłaty skarbowej,
• dokument potwierdzający cel pobytu, np. umowa o pracę lub oferta pracy,
• załącznik pracodawcy wymagany przy pobycie czasowym i pracy,
• dokumenty potwierdzające ubezpieczenie zdrowotne,
• dokumenty potwierdzające miejsce zamieszkania i dochód - jeżeli są wymagane w danej podstawie pobytowej.

Warto sprawdzić listę dokumentów na stronie właściwego urzędu wojewódzkiego, bo praktyka formalna bywa różna. Braki formalne lub brak wymaganych załączników często istotnie wydłużają sprawę.

Ile trwa postępowanie?

W przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego obowiązuje zasada załatwiania spraw bez zbędnej zwłoki, a spraw wymagających postępowania wyjaśniającego - nie później niż w ciągu miesiąca, zaś spraw szczególnie skomplikowanych - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od wszczęcia postępowania; wynika to z art. 35 § 1-3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.

W sprawach cudzoziemców terminy ustawowe bardzo często nie odpowiadają praktyce urzędowej. Jeżeli urząd przewleka postępowanie, można rozważyć ponaglenie na podstawie art. 37 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, a w dalszej kolejności skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego na bezczynność lub przewlekłość.

Co daje stempel w paszporcie?

Stempel nie jest osobnym zezwoleniem na pobyt. To potwierdzenie, że wniosek został złożony w czasie legalnego pobytu i spełniono warunki formalne. Skutek prawny opisuje przede wszystkim art. 108 ust. 1 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach w odniesieniu do pobytu czasowego.

Najważniejszy skutek praktyczny jest taki, że cudzoziemiec może legalnie pozostać w Polsce do czasu ostatecznego zakończenia sprawy. Nie oznacza to jednak prawa do podróżowania po innych państwach Schengen ani bezpiecznego ponownego wjazdu do Polski po wyjeździe.

Co po decyzji odmownej?

Od decyzji wojewody w sprawie pobytu cudzoziemca przysługuje odwołanie do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców, składane za pośrednictwem wojewody, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji - art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Jeżeli decyzja stanie się ostateczna i cudzoziemiec nie ma innej podstawy legalnego pobytu, powstaje obowiązek opuszczenia Polski. Zgodnie z art. 299 ust. 6 ustawy o cudzoziemcach cudzoziemiec jest obowiązany opuścić terytorium RP w terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja o odmowie udzielenia zezwolenia na pobyt czasowy albo o umorzeniu postępowania w tej sprawie stała się ostateczna, o ile nie przysługuje mu inna podstawa pobytu.

W niektórych sytuacjach odmowa może też prowadzić do wszczęcia postępowania zobowiązującego do powrotu. Dlatego przed upływem terminu na odwołanie warto ocenić, czy istnieją realne szanse na zmianę decyzji albo inna bezpieczna ścieżka pobytowa.

FAQ

Czy partner spoza UE może zostać w Polsce po upływie wizy, jeśli złoży wniosek o pobyt?

Tak, jeżeli wniosek został złożony najpóźniej w ostatnim dniu legalnego pobytu i nie ma braków formalnych albo zostały one uzupełnione w terminie. Wtedy pobyt w Polsce pozostaje legalny do czasu ostatecznego zakończenia sprawy.

Czy stempel w paszporcie pozwala wrócić do Polski po wyjeździe?

Nie. Stempel potwierdza legalność pobytu w Polsce, ale nie zastępuje wizy ani karty pobytu przy ponownym wjeździe.

Czy partner może pracować na podstawie samego wniosku o pobyt czasowy?

Nie zawsze. Trzeba oddzielnie sprawdzić podstawę pracy. Legalny pobyt nie oznacza automatycznie legalnej pracy.

Czy związek nieformalny z obywatelem Polski daje prawo do karty pobytu?

Co do zasady nie automatycznie. Potrzebna jest konkretna podstawa pobytowa wynikająca z ustawy o cudzoziemcach.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji odmownej?

Co do zasady 14 dni od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy po odmowie trzeba od razu wyjechać?

Nie zawsze od razu, ale zwykle trzeba opuścić Polskę w terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna, jeśli nie ma innej podstawy legalnego pobytu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach - Dz.U. 2013 poz. 1650.

2. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.

4. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.