Pobyt stały a rezydent długoterminowy UE – wyjazd i praca za granicą

Co daje pobyt stały, a co status rezydenta długoterminowego UE?

Zezwolenie na pobyt stały i zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE to dwa odrębne tytuły pobytowe przewidziane w ustawie z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach. Oba zezwolenia są udzielane na czas nieoznaczony, ale ich podstawy, warunki uzyskania i zasady utraty nie są takie same.

W praktyce najważniejsze jest to, że cudzoziemiec posiadający w Polsce zezwolenie na pobyt stały albo zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE może wykonywać pracę w Polsce bez zezwolenia na pracę. Wynika to z art. 87 ust. 1 pkt 11 i pkt 12 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do pracy w innym państwie Unii Europejskiej. Polska karta pobytu nie zastępuje dokumentów wymaganych przez prawo niemieckie, holenderskie, belgijskie czy innego państwa docelowego. Dłuższy pobyt i praca za granicą wymagają co do zasady odrębnej legalizacji zgodnie z prawem tego państwa.

Czy z polskim pobytem stałym można pracować za granicą przez 6 miesięcy?

Co do zasady nie na podstawie samej polskiej karty pobytu. Jeżeli cudzoziemiec chce pracować za granicą przez około 6 miesięcy lub dłużej, musi sprawdzić przepisy państwa, do którego wyjeżdża. W większości przypadków potrzebne będzie tam odpowiednie zezwolenie pobytowe, rejestracja pobytu albo zezwolenie na pracę.

W ruchu wewnątrz strefy Schengen polska karta pobytu wraz z ważnym dokumentem podróży pozwala zwykle na krótkie pobyty do 90 dni w każdym okresie 180 dni. Taki pobyt nie daje jednak automatycznie prawa do pracy. O dopuszczalności pracy rozstrzygają przepisy państwa wykonywania pracy. Dla osoby planującej zatrudnienie właśnie w Niemczech osobno omawiamy pracę w Niemczech z kartą rezydenta długoterminowego UE.

To oznacza, że przy wyjeździe zarobkowym na pół roku należy oddzielnie ocenić co najmniej trzy kwestie: prawo wjazdu i pobytu, prawo do wykonywania pracy oraz skutki dla utrzymania polskiego statusu pobytowego.

Kiedy można utracić zezwolenie na pobyt stały?

Zezwolenie na pobyt stały może zostać cofnięte w przypadkach wskazanych w ustawie o cudzoziemcach, a jednym z istotnych powodów jest opuszczenie terytorium Polski na okres dłuższy niż 6 lat. Wynika to z art. 199 ust. 1 pkt 6 ustawy o cudzoziemcach.

Jeżeli więc cudzoziemiec ma wyjechać za granicę na kilka miesięcy, sam taki wyjazd co do zasady nie powinien prowadzić do utraty pobytu stałego w Polsce. Trzeba jednak uważać na konkretny stan faktyczny, np. zmianę podstawy pobytu, postępowania administracyjne lub inne przesłanki cofnięcia decyzji.

W praktyce często pojawia się mylne przekonanie, że przy pobycie stałym nie wolno wyjechać z Polski na dłużej niż 3 miesiące. Taki automatyczny limit nie wynika z przepisów dotyczących cofnięcia zezwolenia na pobyt stały. Ograniczenia 90/180 odnoszą się raczej do zasad krótkiego pobytu w innych państwach strefy Schengen, a nie do samego utrzymania polskiego pobytu stałego.

Kiedy można utracić status rezydenta długoterminowego UE?

W przypadku zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego UE zasady utraty statusu są bardziej rozbudowane. Zgodnie z art. 215 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach zezwolenie cofa się m.in. wtedy, gdy cudzoziemiec:

• uzyskał zezwolenie z naruszeniem prawa,
• stanowi rzeczywiste i poważne zagrożenie dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego,
• opuścił terytorium Unii Europejskiej na okres kolejnych 12 miesięcy,
• opuścił terytorium Polski na okres kolejnych 6 lat,
• uzyskał na terytorium innego państwa członkowskiego UE status rezydenta długoterminowego UE,
• został pozbawiony statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej w określonych ustawą przypadkach.

Dla planowanego wyjazdu zarobkowego szczególnie ważne są dwie przesłanki: 12 miesięcy poza UE oraz 6 lat poza Polską. Sam wyjazd do innego państwa UE na około 6 miesięcy nie powoduje automatycznie utraty tego statusu, ale trzeba pilnować czasu i celu pobytu.

Jakie są warunki uzyskania statusu rezydenta długoterminowego UE?

Zgodnie z art. 211 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego UE udziela się cudzoziemcowi, który łącznie:

1. przebywał w Polsce legalnie i nieprzerwanie co najmniej przez 5 lat bezpośrednio przed złożeniem wniosku,
2. posiada źródło stabilnego i regularnego dochodu wystarczającego na pokrycie kosztów utrzymania siebie i członków rodziny pozostających na jego utrzymaniu,
3. posiada ubezpieczenie zdrowotne w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych albo potwierdzenie pokrycia przez ubezpieczyciela kosztów leczenia na terytorium Polski,
4. posiada potwierdzoną znajomość języka polskiego.

Warunek dochodowy należy oceniać z uwzględnieniem art. 211 ust. 3 w zw. z art. 140 ust. 2 ustawy o cudzoziemcach. Co do zasady dochód powinien być stabilny i regularny przez okres wymagany ustawą przed złożeniem wniosku, przy czym długość tego okresu zależy od podstawy pobytu.

Znajomość języka polskiego potwierdza się dokumentami wymienionymi w art. 211 ust. 3a ustawy o cudzoziemcach, w szczególności urzędowym poświadczeniem znajomości języka polskiego co najmniej na poziomie B1, a w określonych przypadkach także świadectwami ukończenia szkoły lub studiów z językiem polskim jako wykładowym.

Czy można „zamienić” pobyt stały na rezydenta długoterminowego UE?

Nie ma automatycznej zamiany jednego statusu na drugi. Jeżeli cudzoziemiec ma już pobyt stały, a chce uzyskać również zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE, musi przejść odrębne postępowanie i wykazać spełnienie warunków z art. 211 ustawy o cudzoziemcach.

To może mieć sens wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że status rezydenta długoterminowego UE będzie praktycznie korzystniejszy. Nie daje on jednak prawa do swobodnego, półrocznego zatrudnienia w dowolnym kraju UE bez dopełnienia formalności lokalnych.

Czy obywatelstwo polskie rozwiązuje problem pracy za granicą?

Uzyskanie obywatelstwa polskiego zasadniczo zmienia sytuację. Obywatel polski korzysta ze swobody przemieszczania się i pobytu obywateli UE wynikającej z art. 21 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz z dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r.

W praktyce oznacza to dużo łatwiejszy dostęp do legalnej pracy w innych państwach UE niż w przypadku obywatela państwa trzeciego posiadającego tylko polską kartę pobytu. Nadal jednak mogą istnieć formalności lokalne, np. obowiązek rejestracji pobytu, zgłoszenia adresu, ubezpieczenia lub podatków.

Jeżeli więc równolegle trwa sprawa o obywatelstwo, trzeba odróżnić dwa tryby:

• uznanie za obywatela polskiego – decyzję wydaje wojewoda na podstawie ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim,
• nadanie obywatelstwa polskiego – decyzję podejmuje Prezydent RP na podstawie art. 18 ustawy o obywatelstwie polskim.

To, który tryb jest właściwy, zależy od indywidualnego stanu faktycznego, w szczególności długości pobytu, podstawy pobytowej, małżeństwa z obywatelem polskim i spełnienia warunków ustawowych.

Jak praktycznie zaplanować wyjazd do pracy za granicą?

Przy planie wyjazdu na 6 miesięcy lub dłużej najlepiej przejść przez następującą listę kontrolną:

1. sprawdzić, czy państwo docelowe wymaga zezwolenia pobytowego lub rejestracji pobytu,
2. ustalić, czy potrzebne jest odrębne zezwolenie na pracę albo inny tytuł uprawniający do zatrudnienia,
3. zweryfikować zasady ubezpieczenia zdrowotnego i społecznego,
4. sprawdzić skutki podatkowe i miejsce rezydencji podatkowej,
5. dopilnować, aby długość nieobecności nie zagroziła utrzymaniu statusu pobytowego w Polsce,
6. jeżeli to potrzebne, rozważyć równolegle wniosek o obywatelstwo polskie lub o status rezydenta długoterminowego UE.

Jeżeli pojawiają się dodatkowe okoliczności, np. małżeństwo z obywatelem Polski, wcześniejsze przerwy w pobycie, praca zdalna dla zagranicznego podmiotu lub wyjazd poza UE, ocena prawna powinna być indywidualna.

FAQ

Czy pobyt stały w Polsce pozwala pracować 6 miesięcy w innym kraju UE?

Nie. Pobyt stały w Polsce legalizuje pobyt w Polsce, a nie długoterminową pracę w innym państwie. Przy takim wyjeździe trzeba stosować prawo państwa docelowego.

Czy status rezydenta długoterminowego UE daje pełną swobodę pracy w całej Unii?

Nie. Daje silniejszy status pobytowy i w pewnych sytuacjach może ułatwiać legalizację pobytu w innym państwie członkowskim, ale nie zastępuje jego krajowych procedur.

Czy kilkumiesięczny wyjazd powoduje utratę pobytu stałego w Polsce?

Zwykle nie. Zgodnie z art. 199 ust. 1 pkt 6 ustawy o cudzoziemcach istotne jest opuszczenie Polski na okres dłuższy niż 6 lat, a nie kilka miesięcy.

Czy rezydent długoterminowy UE może stracić status przez wyjazd?

Tak, ale dopiero przy dłuższych nieobecnościach wskazanych w art. 215 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach, zwłaszcza po 12 miesiącach poza UE albo po 6 latach poza Polską.

Czy po uzyskaniu obywatelstwa polskiego potrzebne będzie zezwolenie na pracę w Polsce?

Nie. Obywatel polski nie potrzebuje zezwolenia na pracę w Polsce. Przy pracy w innym państwie UE nadal trzeba jednak dopełnić wymaganych tam formalności administracyjnych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach – Dz.U. 2013 poz. 1650.

2. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

3. Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim.

4. Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, art. 21.

5. Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r.