Wspólność majątkowa a działalność gospodarcza – co podlega podziałowi

Co w ogóle podlega podziałowi, gdy jeden z małżonków prowadzi firmę?

W pierwszej kolejności warto oddzielić dwa pojęcia: sam wpis do CEIDG oraz majątek wykorzystywany w działalności. Wpis przedsiębiorcy do ewidencji jest związany z osobą prowadzącą działalność i nie podlega „podziałowi” między małżonków. Podziałowi mogą natomiast podlegać konkretne prawa i rzeczy tworzące zaplecze firmy, jeżeli weszły do majątku wspólnego.

Podstawą jest art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Z kolei art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

To oznacza, że w sprawie o podział majątku bada się nie tylko to, kiedy założono działalność, ale przede wszystkim:

• z jakich środków kupowano składniki firmowe,
• czy dany składnik został nabyty przed ślubem, w trakcie wspólności czy po ustanowieniu rozdzielności,
• czy określone środki stanowiły dochód pobrany jeszcze w czasie wspólności,
• jaki był stan majątku wspólnego w dniu ustania wspólności.

Jakie składniki firmy mogą należeć do majątku wspólnego?

Jeżeli małżonek prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą, do majątku wspólnego mogą wejść np. samochód firmowy, maszyny, wyposażenie, towary, środki pieniężne, wierzytelności, a niekiedy także nakłady poczynione na rozwój przedsiębiorstwa – o ile zostały nabyte lub sfinansowane w czasie trwania wspólności ustawowej.

Nie oznacza to jednak, że wszystko, co jest związane z firmą, zawsze należy do majątku wspólnego. Zgodnie z art. 33 pkt 1 i pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego należą m.in. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W szerszym ujęciu ten sam problem pojawia się przy rozwodzie, gdy formalnie większość składników jest po stronie jednego małżonka — warto sprawdzić, co może należeć się żonie, gdy majątek jest zapisany na męża.

Przykładowo, jeżeli przedsiębiorca kupił urządzenie do firmy wyłącznie za pieniądze pochodzące z majątku osobistego i da się to wykazać dokumentami, może podnosić, że składnik nie wszedł do majątku wspólnego. Jeżeli jednak zakup finansowano z bieżących dochodów osiąganych podczas wspólności, zwykle będzie istniał silny argument za zaliczeniem go do majątku wspólnego.

Zobacz również:

• działalność gospodarcza po rozwodzie
• sprzedaż firmowego auta

Dochody z działalności gospodarczej a wspólność majątkowa

Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu przychodu firmy z majątkiem wspólnym. Tymczasem z punktu widzenia art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego znaczenie mają dochody z działalności zarobkowej pobrane w czasie wspólności. W praktyce trzeba więc ustalić, jakie środki realnie zasiliły majątek małżonków przed dniem ustania wspólności ustawowej.

W przypadku działalności gospodarczej bywa to bardziej skomplikowane niż przy etacie, ponieważ trzeba odróżnić:

• obroty firmy,
• koszty jej prowadzenia,
• zysk pozostający w przedsiębiorstwie,
• środki już wypłacone lub zgromadzone jako składnik majątku wspólnego.

Jeżeli więc firma osiągała przychody, ale środki były stale reinwestowane, sąd nie ogranicza się do prostego zsumowania wpływów. Bada stan aktywów i pasywów oraz to, jaka wartość majątku istniała na dzień ustania wspólności. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy jeden z małżonków twierdzi, że „firma nic nie dawała”, a drugi wskazuje na wzrost majątku, zakup sprzętu albo zwiększenie zapasów.

Co zmienia intercyza albo sądowe ustanowienie rozdzielności?

Z chwilą zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność albo z chwilą wskazaną w prawomocnym orzeczeniu sądu ustaje wspólność ustawowa. Od tego momentu nowo nabywane przedmioty oraz nowe dochody co do zasady nie wchodzą już do majątku wspólnego, lecz do majątku osobistego każdego z małżonków. Skutki takiego rozdzielenia majątku w sytuacji rozwodu i prowadzenia firmy omawiamy szerzej w materiale dotyczącym skutków rozdzielności majątkowej po rozwodzie i przy działalności gospodarczej.

Podstawa prawna wynika z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który dopuszcza zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, oraz z art. 52 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który reguluje ustanowienie rozdzielności przez sąd, a wyjątkowo także z datą wcześniejszą niż dzień wytoczenia powództwa.

W praktyce oznacza to, że po ustanowieniu rozdzielności:

• bieżące dochody przedsiębiorcy z firmy co do zasady stają się jego majątkiem osobistym,
• nowe składniki nabywane do działalności zwykle nie wchodzą już do majątku wspólnego,
• nadal trzeba jednak rozliczyć to, co należało do majątku wspólnego w chwili ustania wspólności.

Sama intercyza nie zastępuje podziału majątku. Do czasu umownego albo sądowego podziału majątek wspólny „zamienia się” we współwłasność w częściach ułamkowych. Wynika to z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz odpowiednim stosowaniem przepisów o współwłasności.

Czy po ustanowieniu rozdzielności można żądać części późniejszych zysków firmy?

Co do zasady nie. Jeżeli rozdzielność majątkowa już obowiązuje, późniejsze dochody z działalności gospodarczej należą do majątku osobistego przedsiębiorcy. Drugi małżonek nie nabywa automatycznie prawa do połowy przyszłych zysków tylko dlatego, że firma powstała wcześniej.

Nie wyklucza to jednak innych roszczeń, jeśli w konkretnym stanie faktycznym wystąpiły:

• nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty przedsiębiorcy albo odwrotnie – art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• ukrywanie składników majątku istniejących w chwili ustania wspólności,
• bezprawne rozporządzenie składnikiem wspólnym przed podziałem,
• spór co do tego, czy wzrost wartości przedsiębiorstwa wynikał jeszcze z nakładów i aktywów wspólnych istniejących na moment ustania wspólności.

Dlatego odpowiedź bywa zależna od stanu faktycznego. Co innego późszy, samodzielnie wypracowany dochód przedsiębiorcy, a co innego wartość składników, które istniały już w chwili ustania wspólności, lecz nie zostały jeszcze rozliczone.

Zobacz również:

• rozliczenie pożyczki na dz.g
• śmierć małżonka a działalność

Jak sąd ustala wartość przedsiębiorstwa przy podziale majątku?

W postępowaniu o podział majątku sąd ustala skład i wartość majątku wspólnego. Zasadą jest ustalenie składu według stanu z chwili ustania wspólności oraz wartości według cen z chwili dokonywania podziału. Tę regułę konsekwentnie przyjmuje orzecznictwo sądowe w sprawach działowych.

Jeżeli w grę wchodzi działalność gospodarcza, często potrzebna jest opinia biegłego z zakresu wyceny przedsiębiorstw lub księgowości. Biegły może analizować m.in. ewidencję środków trwałych, stan zobowiązań, należności, zapasy, przepływy finansowe oraz dokumenty podatkowe.

Znaczenie ma tu również pojęcie przedsiębiorstwa z art. 55¹ ustawy – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. W orzecznictwie przyjmuje się, że przy podziale majątku można oceniać wartość przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, jeżeli taki sposób odzwierciedla rzeczywistą wartość składnika majątkowego. Potwierdza to m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2014 r., sygn. akt III CSK 87/14.

Jakie dokumenty warto przygotować przed podziałem majątku?

W sprawach dotyczących firmy bardzo dużo zależy od materiału dowodowego. Im mniej dokumentów, tym większe ryzyko sporu o sam skład majątku wspólnego.

Najczęściej przydatne są:

• umowa majątkowa małżeńska albo wyrok ustanawiający rozdzielność,
• wydruk z CEIDG z datą rozpoczęcia działalności,
• podatkowa księga przychodów i rozchodów lub inne ewidencje księgowe,
• ewidencja środków trwałych i wyposażenia,
• faktury zakupu składników firmowych,
• wyciągi z rachunków bankowych,
• zeznania podatkowe, pliki JPK, deklaracje ZUS,
• umowy kredytów i pożyczek związanych z działalnością,
• dokumenty potwierdzające źródło finansowania zakupu.

Jeżeli przedsiębiorca wyprowadził majątek z firmy albo sprzedał składniki po zaniżonej cenie, trzeba rozważyć, czy nie zachodzą podstawy do odpowiednich wniosków dowodowych, żądania rozliczenia takich czynności albo ustalenia, że określony składnik należał do majątku wspólnego mimo późniejszego rozporządzenia.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce ocenia się firmę jednego z małżonków przy podziale majątku.

FAQ

Czy firma męża lub żony zawsze wchodzi do majątku wspólnego?

Nie. Nie dzieli się samego statusu przedsiębiorcy ani wpisu do CEIDG. Do majątku wspólnego mogą natomiast wchodzić konkretne składniki nabyte do działalności w czasie wspólności ustawowej oraz dochody pobrane przed jej ustaniem.

Czy dochody z firmy po podpisaniu intercyzy też się dzieli?

Co do zasady nie. Po ustanowieniu rozdzielności nowe dochody przedsiębiorcy należą do jego majątku osobistego. Rozliczeniu podlegają jednak składniki wspólne istniejące na dzień ustania wspólności oraz ewentualne nakłady między majątkami.

Czy rachunek firmowy zawsze jest wspólny?

Nie automatycznie. Trzeba ustalić, jakie środki znajdowały się na nim w chwili ustania wspólności i z jakiego źródła pochodziły. Sam fakt, że rachunek był używany do działalności, nie przesądza jeszcze o pełnym wyłączeniu albo pełnym włączeniu środków do majątku wspólnego.

Czy potrzebny jest biegły?

W prostych sprawach nie zawsze. Gdy jednak spór dotyczy wartości przedsiębiorstwa, stanu rozliczeń, ruchu środków pieniężnych albo wyceny składników firmy, opinia biegłego jest często kluczowa.

Czy można rozliczyć pożyczkę albo kredyt zaciągnięty na rozwój firmy?

Tak, ale sposób rozliczenia zależy od tego, kiedy powstało zobowiązanie, na jaki cel przeznaczono środki i czy sfinansowano nimi majątek wspólny, osobisty albo nakłady między tymi majątkami. W takich sprawach bardzo ważne są umowy i historia spłat.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31 § 1 i § 2 pkt 1, art. 33 pkt 1 i pkt 10, art. 45 § 1, art. 46, art. 47 § 1, art. 52 § 1 i § 2 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 55¹ i art. 1035.

3. Postanowienie Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2014 r., sygn. akt III CSK 87/14.