Skutki rozdzielności majątkowej po rozwodzie i przy firmie

Co naprawdę zmienia rozdzielność majątkowa?

Ustanowienie rozdzielności majątkowej powoduje ustanie wspólności ustawowej między małżonkami. Wynika to z art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżonkowie mogą przez umowę majątkową małżeńską wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć, ustanowić umowę o rozdzielności albo ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

To jednak nie oznacza, że z chwilą podpisania intercyzy wszystko zostaje automatycznie podzielone. Majątek nabyty do dnia ustania wspólności nadal pozostaje majątkiem wspólnym w częściach nieoznaczonych i dopiero później może być objęty umownym albo sądowym podziałem. Po ustaniu wspólności stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych – art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

W praktyce trzeba więc rozdzielić dwa okresy:

• do dnia ustanowienia rozdzielności – co do zasady działa wspólność ustawowa,
• po ustanowieniu rozdzielności – każdy z byłych małżonków nabywa już zasadniczo do własnego majątku osobistego.

Co wchodzi do majątku wspólnego, a co do osobistego?

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Z kolei art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje przykładowo, że do majątku wspólnego należą w szczególności:

• pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków,
• środki zgromadzone na rachunku OFE lub PPK oraz kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie ZUS – w zakresie wskazanym w tym przepisie.

Majątek osobisty określa art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Należą do niego m.in. przedmioty nabyte przed ślubem, nabyte przez dziedziczenie lub darowiznę, prawa ściśle osobiste, a także składniki kupione w zamian za majątek osobisty, o ile można wykazać takie pochodzenie środków.

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie przy firmie, oszczędnościach i nieruchomościach. Sam wpis do CEIDG, faktura wystawiona „na firmę” albo konto firmowe nie przesądzają jeszcze, do jakiej masy majątkowej należy dany składnik.

Firma jednego z małżonków a majątek wspólny

Jednoosobowa działalność gospodarcza nie jest odrębnym od osoby przedsiębiorcą w takim znaczeniu jak spółka kapitałowa. Z punktu widzenia prawa cywilnego znaczenie ma przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych w rozumieniu art. 55¹ Kodeksu cywilnego. W skład przedsiębiorstwa mogą wchodzić m.in. nieruchomości, ruchomości, wierzytelności, środki pieniężne, nazwa przedsiębiorstwa, prawa z umów czy dokumentacja.

Jeżeli działalność była prowadzona w czasie wspólności ustawowej, to składniki nabywane za środki wspólne co do zasady wchodzą do majątku wspólnego. Dotyczy to także dochodów z działalności osiąganych w okresie wspólności, ponieważ art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost zalicza do majątku wspólnego dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

Nie zmienia tego art. 36 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że przedmiotami majątkowymi służącymi małżonkowi do wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności zarobkowej małżonek ten zarządza samodzielnie. Ten przepis dotyczy zarządu, a nie przynależności majątkowej składników.

W praktyce oznacza to, że:

• samodzielne prowadzenie firmy przez jednego małżonka nie wyłącza praw drugiego małżonka do rozliczenia majątku wspólnego,
• należy ustalić, które składniki przedsiębiorstwa zostały nabyte do dnia ustania wspólności,
• trzeba odróżnić bieżące koszty działalności od inwestycji zwiększających wartość majątku.

Jeżeli chcesz porównać ten temat z innym ustrojem umownym, pomocny może być materiał o intercyzie z wyrównaniem.

Czy rzeczy kupione po rozdzielności albo po rozwodzie są tylko jego?

Co do zasady tak – jeżeli po ustanowieniu rozdzielności majątkowej albo po rozwodzie były małżonek kupił samochód, nieruchomość, maszyny czy inne składniki już ze swoich środków, nabywa je do własnego majątku osobistego. Wynika to z samej istoty rozdzielności majątkowej ustanowionej na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie oznacza to jednak, że druga strona niczego nie może dochodzić. Nadal mogą podlegać rozliczeniu:

• składniki nabyte jeszcze w czasie wspólności, choć używane później w firmie jednego małżonka,
• nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty drugiego małżonka,
• nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny,
• pożytki i dochody, jeżeli dotyczą okresu trwania wspólności.

Jeżeli więc po rozdzielności były mąż kupował kolejne rzeczy z dochodów osiąganych już po ustaniu wspólności, to zasadniczo są to jego składniki osobiste. Jeżeli jednak rozwijał firmę wcześniej zbudowaną na majątku wspólnym, w podziale nadal trzeba rozliczyć wartość tego, co istniało na dzień ustania wspólności, a niekiedy także nakłady i przekształcenia poszczególnych składników.

W podobnych sporach często pojawia się też pytanie o rozdzielność a oszczędności, zwłaszcza gdy środki były przesuwane między rachunkami prywatnymi i firmowymi.

Jak sąd ustala skład i wartość majątku do podziału?

W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd ustala skład majątku według stanu z dnia ustania wspólności majątkowej, a wartość według cen z chwili dokonywania podziału. To utrwalona zasada orzecznicza stosowana w sprawach działowych.

W praktyce przy firmie oznacza to zwykle potrzebę odpowiedzi na kilka pytań:

• jakie składniki przedsiębiorstwa istniały w dniu ustanowienia rozdzielności,
• czy były finansowane ze środków wspólnych czy osobistych,
• czy późniejsze inwestycje były odtworzeniem, ulepszeniem czy nowym nabyciem,
• jaką wartość miało przedsiębiorstwo lub jego składniki na datę wyceny.

W wielu sprawach sąd korzysta z opinii biegłego z zakresu wyceny przedsiębiorstw, księgowości albo nieruchomości. Nie każda sprawa wymaga wyceny całego przedsiębiorstwa jako całości funkcjonalnej. Czasem rozlicza się tylko konkretne składniki, np. nieruchomość, maszyny, pojazdy, środki na rachunkach i wyposażenie.

Nakłady i rozliczenia między majątkami

Bardzo ważny jest art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może też żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

To właśnie na podstawie tego przepisu rozlicza się często sytuacje, gdy:

• na działce należącej do jednego małżonka wybudowano obiekt z pieniędzy wspólnych,
• środki z darowizny jednego małżonka przeznaczono na zakup wspólnej nieruchomości,
• firma jednego małżonka była dokapitalizowana wspólnymi pieniędzmi,
• z majątku wspólnego spłacano zobowiązania dotyczące majątku osobistego.

Nie ma natomiast prostej reguły, że po ustaniu wspólności można automatycznie żądać „połowy wszystkich zysków firmy aż do dnia podziału”. Po ustaniu wspólności ocena zależy od tego, czy chodzi o pożytki z rzeczy wspólnej, rozliczenie współposiadania i korzystania, czy o nowo osiągane dochody z osobistej pracy i działalności po rozdzielności. Taka kwestia jest silnie zależna od konkretnego stanu faktycznego, sposobu prowadzenia księgowości i tego, co dokładnie istniało w dacie ustania wspólności.

Jak dokonać podziału majątku?

Po ustaniu wspólności majątkowej podział można przeprowadzić:

• umownie – jeżeli byli małżonkowie są zgodni co do składu, wartości i sposobu podziału,
• sądownie – gdy brak porozumienia.

Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowny podział wymaga aktu notarialnego. Podstawą jest art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego stosowany odpowiednio przez art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli w grę wchodzi wyłącznie ruchomość lub środki pieniężne, forma aktu notarialnego nie zawsze będzie konieczna, ale w praktyce warto zadbać o precyzyjną pisemną umowę.

W postępowaniu sądowym sąd może przyznać przedsiębiorstwo albo poszczególne składniki jednemu z byłych małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego, zarządzić sprzedaż, albo podzielić konkretne składniki między strony. Jeżeli zależy Ci na szybkim i bezpiecznym rozwiązaniu, warto wcześniej przygotować własne zestawienie majątku, listę dowodów i propozycję rozliczeń.

Firma, działka i dom – jak to zwykle wygląda w praktyce?

Jeżeli dom i działka zostały nabyte w czasie wspólności, co do zasady wchodzą do majątku wspólnego, chyba że któryś z małżonków wykaże, iż zostały nabyte ze środków należących do jego majątku osobistego, np. z darowizny lub sprzedaży rzeczy posiadanej przed ślubem. Taką regułę wyprowadza się z art. 31 § 1 i art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli na wspólnej działce działała firma jednego z małżonków, sąd może uznać, że najrozsądniejsze będzie przyznanie przedsiębiorstwa i nieruchomości temu małżonkowi, który realnie prowadzi działalność, z odpowiednią spłatą na rzecz drugiego. Nie jest to jednak automatyczne. O wyniku decydują m.in. możliwość dalszego prowadzenia działalności, wartość majątku, zadłużenie i propozycje stron.

W sporach o nieruchomości i biznes sąd zazwyczaj nie opiera się wyłącznie na twierdzeniach stron. Kluczowe są dowody księgowe, dokumenty nabycia, kredyty, amortyzacja, ewidencja środków trwałych, a czasem także zeznania świadków.

Najczęstsze błędy po rozwodzie i po rozdzielności

• Przekonanie, że intercyza automatycznie „zamyka temat” wcześniejszego majątku.
• Brak zabezpieczenia dokumentów księgowych i bankowych dotyczących firmy.
• Mylenie zarządu przedsiębiorstwem z prawem własności do jego składników.
• Zakładanie, że wszystko kupione „na firmę” należy tylko do przedsiębiorcy.
• Pomijanie rozliczeń nakładów z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy rozdzielność majątkowa automatycznie dzieli majątek?

Nie. Rozdzielność znosi wspólność na przyszłość, ale nie zastępuje podziału majątku zgromadzonego wcześniej. Ten majątek trzeba podzielić osobno – umownie albo w sądzie.

Czy firma zarejestrowana tylko na męża może podlegać podziałowi?

Tak, jeżeli jej składniki były nabywane z majątku wspólnego albo z dochodów uzyskiwanych w czasie wspólności. Sam wpis w CEIDG nie przesądza o tym, że składniki należą wyłącznie do jednego małżonka.

Czy po rozwodzie mogę żądać połowy wszystkiego, co były małżonek kupił później?

Nie co do zasady. To, co zostało nabyte po ustaniu wspólności, zwykle należy do majątku osobistego nabywcy. Możliwe są jednak roszczenia o rozliczenie wcześniejszego majątku wspólnego i nakładów.

Czy w sądzie trzeba wyceniać całą firmę?

Niekoniecznie. To zależy od stanu faktycznego. Czasem wycenia się całe przedsiębiorstwo, a czasem tylko poszczególne składniki majątku lub konkretne nakłady.

Czy podział majątku u notariusza jest zawsze lepszy?

Nie zawsze. Jest szybszy, ale wymaga zgodności stron i przy większym majątku bywa kosztowny. Gdy strony spierają się o firmę, nieruchomości albo nakłady, często konieczne jest postępowanie sądowe.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

3. W szczególności: art. 31 § 1 i § 2, art. 33, art. 36 § 3, art. 45 § 1, art. 46, art. 47 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz art. 55¹, art. 1035 i art. 1037 § 2 ustawy – Kodeks cywilny.