Koszty intercyzy i podziału majątku wspólnego

Majątek wspólny i osobisty małżonków

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Jest to majątek wspólny.

Art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje przykładowo, że do majątku wspólnego należą w szczególności:

• pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków,
• środki zgromadzone na rachunku otwartego albo pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
• kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Przedmioty nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego. Katalog majątku osobistego zawiera art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do majątku osobistego należą między innymi przedmioty nabyte przed ślubem, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, oraz przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

W praktyce oznacza to, że samo zawarcie małżeństwa nie powoduje automatycznie uwspólnienia wszystkiego, co małżonkowie posiadali wcześniej. Jeżeli na przykład jedno z małżonków dostało mieszkanie w darowiźnie tylko dla siebie, mieszkanie co do zasady pozostaje jego majątkiem osobistym na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czym jest intercyza i kiedy można ją podpisać?

Intercyza to potoczne określenie małżeńskiej umowy majątkowej. Art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala małżonkom przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć, ustanowić rozdzielność majątkową albo ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Umowę można zawrzeć przed ślubem albo w trakcie małżeństwa. Jeżeli przyszli małżonkowie podpiszą intercyzę przed zawarciem małżeństwa i ustanowią rozdzielność majątkową, wspólność ustawowa w ogóle nie powstanie. Jeżeli umowa zostanie zawarta już w trakcie małżeństwa, działa co do zasady od chwili jej podpisania, chyba że jej treść przewiduje inną dopuszczalną datę na przyszłość.

Ważne jest rozróżnienie dwóch czynności: sama spisanie intercyzy reguluje ustrój majątkowy małżonków na przyszłość, natomiast nie dzieli automatycznie majątku, który powstał wcześniej w czasie wspólności ustawowej.

Rozdzielność majątkowa w trakcie małżeństwa

Jeżeli małżonkowie ustanawiają rozdzielność majątkową u notariusza, potrzebna jest zgodna wola obojga małżonków. Podstawą jest art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Notariusz sporządza akt notarialny, a od tej chwili każdy z małżonków samodzielnie nabywa składniki do swojego majątku osobistego.

Jeżeli jeden z małżonków nie zgadza się na podpisanie umowy, pozostaje droga sądowa. Art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala każdemu z małżonków żądać ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd z ważnych powodów. Zgodnie z art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może ustanowić rozdzielność z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności wtedy, gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu.

Jeżeli problemem jest brak zgody na rozdzielność, trzeba ocenić, czy występują ważne powody, na przykład trwała separacja faktyczna, nieracjonalne zadłużanie się przez jednego z małżonków albo uniemożliwianie zarządu majątkiem wspólnym.

Czy intercyza dzieli dotychczasowy majątek?

Nie. Umowa ustanawiająca rozdzielność majątkową nie dzieli sama z siebie majątku, który powstał wcześniej. Po ustaniu wspólności ustawowej dotychczasowy majątek wspólny staje się majątkiem objętym współuprawnieniem małżonków i może zostać podzielony w osobnej umowie albo w postępowaniu sądowym.

Do podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku na podstawie art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a przez dalsze odesłanie także przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, w tym art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny oraz art. 210 i nast. Kodeksu cywilnego.

Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowny podział przenoszący własność nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Wynika to z art. 158 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.

Ile kosztuje intercyza u notariusza?

Za sporządzenie umowy majątkowej małżeńskiej maksymalna taksa notarialna wynosi 400 zł netto. Wynika to z § 8 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.

Do taksy notarialnej dolicza się VAT według stawki podstawowej 23%, co wynika z art. 41 ust. 1 w zw. z art. 146ef ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. W praktyce do zapłaty dochodzą także wypisy aktu notarialnego. Maksymalna stawka za wypis, odpis albo wyciąg aktu notarialnego wynosi 6 zł za każdą rozpoczętą stronę, zgodnie z § 12 ust. 1 rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, również powiększone o VAT.

Do podpisania intercyzy notariusz zwykle wymaga dowodów osobistych małżonków oraz odpisu aktu małżeństwa, jeżeli umowa jest zawierana w trakcie małżeństwa. Przy intercyzie przed ślubem wystarczają dokumenty tożsamości przyszłych małżonków, choć praktyka kancelarii notarialnych może się różnić.

Czy od intercyzy płaci się 1% wartości majątku?

Nie. Od samej umowy majątkowej małżeńskiej nie płaci się 1% od wartości majątku. Podatek od czynności cywilnoprawnych obejmuje tylko czynności wymienione w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych. Małżeńska umowa majątkowa nie została w tym przepisie wymieniona.

Wątpliwości pojawiają się czasem dlatego, że art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. f ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych obejmuje umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności w części dotyczącej spłat lub dopłat. Podział majątku wspólnego małżonków po ustaniu wspólności nie jest jednak tym samym co zniesienie współwłasności w rozumieniu tego przepisu. Potwierdzają to interpretacje podatkowe, między innymi interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 6 lipca 2011 r., sygn. IPPB2/436-185/11-2/MZ.

Trzeba jednak uważać na treść konkretnego aktu. Jeżeli w jednym dokumencie poza podziałem majątku znajdą się inne czynności, na przykład sprzedaż udziału albo ustanowienie odpłatnego prawa, skutki podatkowe trzeba oceniać osobno według przepisów właściwych dla tej czynności.

Koszty notarialnego podziału majątku wspólnego

Jeżeli małżonkowie są zgodni, mogą podzielić majątek umownie. Przy nieruchomościach, spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu albo innych prawach wymagających aktu notarialnego konieczny będzie notariusz.

Maksymalna taksa notarialna przy umowie podziału majątku zależy od wartości przedmiotu czynności. Stawki wynikają z § 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.

Do taksy notarialnej należy doliczyć VAT, koszty wypisów aktu, ewentualne opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej oraz opłaty za dokumenty, na przykład odpis księgi wieczystej, wypis i wyrys z ewidencji gruntów albo zaświadczenia potrzebne do aktu. Zakres dokumentów zależy od tego, jakie składniki majątku są dzielone.

Koszty sądowego podziału majątku

Jeżeli małżonkowie nie mogą dojść do porozumienia, podział majątku może nastąpić w sądzie. Zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej pobiera się opłatę stałą 1000 zł.

Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku, opłata jest niższa i wynosi 300 zł. Wynika to z art. 38 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Postępowanie sądowe może jednak generować dodatkowe koszty, zwłaszcza gdy konieczna jest opinia biegłego do wyceny nieruchomości, przedsiębiorstwa, udziałów w spółce albo ruchomości. Wysokość zaliczek na biegłego zależy od konkretnej sprawy i decyzji sądu.

Jakie znaczenie ma wartość wpisana w umowie podziału majątku?

Wartość wpisana w umowie podziału majątku ma kilka praktycznych konsekwencji. Po pierwsze, od wartości przedmiotu czynności notariusz oblicza maksymalną taksę notarialną według § 3 rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Po drugie, wartość składników wpływa na ustalenie, czy podział jest równy, czy jeden z małżonków powinien zapłacić drugiemu spłatę albo dopłatę.

Po trzecie, wartość może mieć znaczenie dowodowe przy późniejszym sporze albo kontroli podatkowej. Nie powinna być ustalana dowolnie. Jeżeli strony wpiszą wartość rażąco odbiegającą od wartości rynkowej, organ podatkowy może ją weryfikować w sytuacjach, w których przepisy podatkowe odwołują się do wartości rynkowej, na przykład przy odpłatnym zbyciu nieruchomości.

Przy późniejszej sprzedaży nieruchomości ważne są przede wszystkim art. 10 ust. 1 pkt 8, art. 10 ust. 6 i art. 10 ust. 7 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zgodnie z art. 10 ust. 6 tej ustawy, przy sprzedaży po ustaniu wspólności małżeńskiej nieruchomości nabytej do majątku wspólnego pięcioletni termin liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nieruchomość została nabyta do majątku wspólnego albo wybudowana w czasie wspólności.

Art. 10 ust. 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych stanowi natomiast, że nabycie albo odpłatne zbycie w drodze podziału majątku wspólnego małżonków nie stanowi nabycia albo odpłatnego zbycia do wysokości udziału przysługującego podatnikowi w majątku wspólnym. Jeżeli jeden z małżonków otrzymuje składniki ponad swój udział, skutki podatkowe trzeba ocenić na podstawie konkretnej treści podziału, wysokości spłat i dat nabycia.

Dokumenty potrzebne do intercyzy i podziału majątku

Do samej intercyzy zawieranej w trakcie małżeństwa notariusz zazwyczaj wymaga dokumentów tożsamości oraz odpisu aktu małżeństwa. Jeżeli umowa ma być zawarta przed ślubem, potrzebne są dokumenty tożsamości przyszłych małżonków.

Do podziału majątku zakres dokumentów jest szerszy. Przy nieruchomościach zwykle potrzebne są numer księgi wieczystej, dokumenty potwierdzające nabycie, zaświadczenia podatkowe w niektórych przypadkach, wypisy z rejestru gruntów, wyrysy z mapy ewidencyjnej oraz zaświadczenia dotyczące lokalu lub gruntu. Przy samochodzie potrzebny może być dowód rejestracyjny, a przy udziałach w spółce dokumenty korporacyjne.

Jeżeli majątek ma być dzielony jeszcze przed rozwodem, trzeba najpierw doprowadzić do ustania wspólności majątkowej, na przykład przez umowę notarialną ustanawiającą rozdzielność albo przez wyrok sądu na podstawie art. 52 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dopiero potem możliwy jest umowny albo sądowy podział majątku wspólnego.

FAQ

Źródła

• Art. 31, art. 33, art. 46, art. 47 i art. 52 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 158, art. 210 i art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• § 3, § 8 pkt 1 i § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
• Art. 38 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.
• Art. 10 ust. 1 pkt 8, art. 10 ust. 6 i art. 10 ust. 7 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Art. 41 ust. 1 w zw. z art. 146ef ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług.
• Interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 6 lipca 2011 r., sygn. IPPB2/436-185/11-2/MZ.