Brak zgody na spłatę za dom po rozdzielności majątkowej i rozwodzie

Czy można po prostu nie zgodzić się na spłatę za dom?

Nie. Jeżeli nieruchomość wchodzi do majątku wspólnego byłych albo jeszcze formalnie pozostających w małżeństwie małżonków, sam brak zgody na zapłatę określonej kwoty nie rozwiązuje problemu. Gdy nie ma porozumienia, podział majątku wspólnego następuje przez sąd na podstawie art. 566 § 1 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego oraz przepisów materialnych z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i Kodeksu cywilnego.

Sąd może m.in. przyznać dom jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego, zarządzić sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanej kwoty albo rozliczyć dodatkowo wzajemne nakłady i wydatki. W praktyce więc pytanie nie brzmi, czy można odmówić spłaty, lecz czy żądana przez drugą stronę kwota jest uzasadniona.

Znaczenie ma przede wszystkim to, kiedy i z jakich środków dom został nabyty, kiedy ustała wspólność majątkowa oraz jakie wydatki po tej dacie ponosił każdy z małżonków.

Rozdzielność majątkowa nie zawsze oznacza, że dom przestaje być wspólny

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Jeżeli więc dom został kupiony w czasie wspólności ustawowej, co do zasady wchodzi do majątku wspólnego.

Późniejsze ustanowienie rozdzielności majątkowej nie powoduje automatycznego przeniesienia domu do majątku osobistego jednego z małżonków. Oznacza jedynie, że wspólność ustawowa ustała, a składniki wcześniej nabyte pozostają do podziału. Po tej dacie były majątek wspólny staje się współwłasnością w częściach ułamkowych, a do rozliczeń między stronami stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności.

Jeżeli więc dom kupiono jeszcze przed rozdzielnością, to w dalszym ciągu może on być objęty podziałem majątku. W podobnych sporach problemem bywa także sprzedaż wspólnego mieszkania bez zgody drugiego współwłaściciela.

Czy propozycja rozwodu bez orzekania o winie w zamian za rezygnację ze spłaty jest skuteczna?

Taki układ co do zasady nie daje pewności prawnej. Zgodnie z art. 57 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, orzekając rozwód, sąd rozstrzyga także o winie rozkładu pożycia. Na podstawie art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd zaniecha orzekania o winie tylko na zgodne żądanie małżonków.

Nie da się z góry skutecznie „wyłączyć” uprawnień procesowych na przyszłość w taki sposób, aby druga strona miała gwarancję określonego stanowiska w procesie rozwodowym. Dlatego propozycja: „zrezygnuję z żądań finansowych, jeśli będzie rozwód bez winy” ma znaczenie wyłącznie negocjacyjne i dopóki nie znajdzie odzwierciedlenia w ważnej ugodzie lub zgodnym stanowisku stron przed sądem, nie zabezpiecza interesów żadnej ze stron.

Długoletnia separacja faktyczna a rozwód i podział majątku

Sama wieloletnia wyprowadzka jednego z małżonków nie pozbawia go automatycznie udziału w majątku wspólnym. Może jednak mieć znaczenie w dwóch obszarach:

• przy ocenie winy rozkładu pożycia w sprawie rozwodowej – art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• przy żądaniu ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym – art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego: przyczyn wyprowadzki, późniejszych kontaktów, finansowania rodziny, ewentualnego przebaczenia oraz tego, czy po rozstaniu małżonkowie nadal współdziałali gospodarczo.

Odpowiedzialność za wspólny kredyt po rozstaniu małżonków

Jeżeli oboje małżonkowie podpisali umowę kredytową, wobec banku co do zasady odpowiadają zgodnie z treścią umowy. W praktyce najczęściej jest to odpowiedzialność solidarna w rozumieniu art. 366 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Oznacza to, że bank może żądać całości albo części świadczenia od każdego z dłużników osobno lub od wszystkich łącznie.

To, że jeden z małżonków od lat nie mieszka w domu, nie zwalnia go automatycznie wobec banku z odpowiedzialności za raty. Inna jest jednak relacja wewnętrzna między małżonkami. Jeżeli jedna strona spłacała kredyt ponad swój udział, może dochodzić zwrotu odpowiedniej części od drugiej strony na podstawie art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce trzeba ustalić:

• czy kredyt był wspólny,
• jaką część rat faktycznie spłaciła jedna strona,
• z jakiego okresu pochodzą wpłaty,
• czy zachowały się dowody przelewów, harmonogramy, zaświadczenia banku i historia spłaty.

Od kiedy liczy się roszczenie o zwrot części rat kredytu?

Co do zasady roszczenie regresowe z art. 376 § 1 Kodeksu cywilnego powstaje już z chwilą spełnienia świadczenia ponad własny udział, a nie dopiero po całkowitej spłacie całego kredytu. Taką linię przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z 12 października 2001 r., sygn. akt V CKN 500/00.

To oznacza, że każda rata może być oceniana oddzielnie pod kątem wymagalności i przedawnienia. W efekcie przy starych kredytach część roszczeń może być już sporna właśnie z uwagi na upływ czasu.

Trzeba jednak odróżnić dwa poziomy:

• roszczenie o zapłatę między współdłużnikami,
• rozliczenie tych płatności w postępowaniu o podział majątku lub o zniesienie współwłasności.

Czy można żądać zwrotu podatków, remontów i innych opłat za dom?

Tak, ale nie wszystkich wydatków w jednakowy sposób. Po ustaniu wspólności majątkowej do rozliczeń związanych z rzeczą wspólną stosuje się art. 207 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną w stosunku do wielkości udziałów.

Oznacza to, że współwłaściciel, który sam ponosił ciężary związane z nieruchomością, może co do zasady żądać zwrotu odpowiedniej części od drugiego współwłaściciela. Dotyczy to zwłaszcza:

• podatku od nieruchomości,
• ubezpieczenia budynku,
• niezbędnych kosztów zabezpieczenia domu,
• nakładów koniecznych na utrzymanie domu w stanie zdatnym do normalnego korzystania.

Nie każdy wydatek będzie jednak rozliczony w pełnej wysokości. Sąd zwykle bada, czy dany koszt był rzeczywiście konieczny, racjonalny i udokumentowany.

Nakłady konieczne, użyteczne i zbytkowne – co realnie podlega rozliczeniu?

W orzecznictwie przyjmuje się podział na nakłady konieczne, użyteczne i zbytkowne. Kluczowe znaczenie mają nakłady konieczne, czyli takie, które służą utrzymaniu rzeczy w stanie umożliwiającym normalne korzystanie, np. naprawa dachu, usunięcie awarii instalacji, wymiana zniszczonych elementów konstrukcyjnych. Taki kierunek wynika m.in. z wyroku Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 1983 r., sygn. akt IV CR 67/83.

Nakłady użyteczne, które podnoszą standard lub wartość nieruchomości, też mogą być przedmiotem sporu, ale sąd będzie badał, czy drugi współwłaściciel powinien partycypować w ich kosztach i w jakim zakresie. Najsłabszą pozycję mają wydatki typowo luksusowe albo estetyczne, które nie były potrzebne do utrzymania domu.

W praktyce trzeba odróżniać:

Jeżeli strony nie zgadzają się co do wartości nakładów, sąd często powołuje biegłego. W sprawach o wycenę domu i nakładów istotna bywa sądowa wycena nieruchomości oraz analiza, czy remont zwiększył wartość domu czy jedynie usunął zużycie.

Czy można domagać się nierównych udziałów w majątku wspólnym?

Tak, ale nie wystarczy samo stwierdzenie, że jeden z małżonków „nie pomagał”. Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Od tej zasady jest wyjątek z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.

Dla uwzględnienia takiego żądania muszą wystąpić łącznie dwie przesłanki:

1. ważne powody,
2. różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego.

Przy ocenie bierze się pod uwagę nie tylko zarobki, ale także osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu gospodarstwa domowego – wprost wynika to z art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Długoletnia separacja faktyczna, brak udziału jednej strony w utrzymaniu domu i całkowite przerzucenie ciężaru spłat oraz remontów na drugiego małżonka mogą wzmacniać takie żądanie, ale nie przesądzają jeszcze wyniku sprawy. Sąd bada całokształt przebiegu małżeństwa, a nie tylko ostatnie lata.

Czy przedawnienie blokuje dochodzenie roszczeń między małżonkami?

To jeden z najtrudniejszych punktów takich spraw. Co do zasady przedawnienie regulują art. 117–125 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego termin przedawnienia wynosi obecnie sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata, przy czym koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata.

W starszych stanach faktycznych mogą mieć znaczenie przepisy przejściowe po nowelizacji z 13 kwietnia 2018 r. Dlatego nie wolno automatycznie zakładać ani dawnego 10-letniego, ani obecnego 6-letniego terminu dla każdego roszczenia. Trzeba sprawdzić, kiedy roszczenie stało się wymagalne.

Dodatkowo istotny jest art. 121 pkt 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu co do roszczeń przysługujących jednemu z małżonków przeciwko drugiemu przez czas trwania małżeństwa. Jeżeli więc strony nadal pozostają małżeństwem, nawet przy wieloletniej separacji faktycznej, można argumentować, że przedawnienie roszczeń majątkowych między nimi pozostawało zawieszone aż do ustania małżeństwa.

To jednak wymaga ostrożnej oceny, bo w praktyce znaczenie ma charakter konkretnego roszczenia oraz to, czy jest ono dochodzone jako samodzielne powództwo, czy w ramach rozliczeń przy podziale majątku.

Jak sąd dzieli dom, gdy nie ma zgody między małżonkami?

W postępowaniu o podział majątku sąd ustala skład majątku wspólnego, jego wartość, udziały stron, a następnie sposób podziału. Jeżeli chodzi o dom, najczęstsze warianty są trzy:

• przyznanie domu jednemu z małżonków ze spłatą drugiego,
• podział fizyczny nieruchomości – tylko gdy jest prawnie i technicznie możliwy,
• sprzedaż nieruchomości i podział ceny.

Przy ustalaniu wysokości spłaty sąd bierze pod uwagę wartość domu, udziały stron oraz rozliczenia dodatkowe, np. z tytułu rat kredytu czy nakładów. Dlatego żądanie drugiego małżonka określonej sumy „za zrzeczenie się praw” nie jest dla sądu wiążące. Liczy się obiektywna wartość udziału po rozliczeniach.

W sprawach o dom obciążony hipoteką znaczenie ma też sposób liczenia zobowiązań wobec banku i wzajemnych rozrachunków stron. Podobny problem opisuje materiał o spłacie męża po rozwodzie przy mieszkaniu z kredytem hipotecznym.

Jak przygotować wniosek o podział majątku?

Właściwy jest co do zasady sąd rejonowy miejsca położenia majątku – art. 566 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. We wniosku trzeba wskazać:

• uczestników postępowania,
• datę i podstawę ustania wspólności majątkowej,
• składniki majątku wspólnego,
• ich wartość,
• proponowany sposób podziału,
• żądania dodatkowe: rozliczenie nakładów, spłat, podatków, rat kredytu, ewentualnie ustalenie nierównych udziałów.

Do wniosku warto dołączyć w szczególności:

• odpis księgi wieczystej nieruchomości,
• akt notarialny nabycia domu,
• dokument potwierdzający ustanie wspólności majątkowej, np. umowę majątkową małżeńską albo wyrok,
• zaświadczenia bankowe o kredycie,
• potwierdzenia spłat,
• faktury za remonty i decyzje podatkowe,
• wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, jeśli wartość domu lub nakładów jest sporna.

Koszty postępowania

Opłata od wniosku o podział majątku wspólnego wynosi 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału – 300 zł. Wynika to z art. 38 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Dodatkowym kosztem bywa wynagrodzenie biegłego rzeczoznawcy majątkowego albo biegłego z zakresu budownictwa. W sporach o nieruchomość koszty te często mają duże znaczenie praktyczne.

Co realnie możesz zrobić w takiej sytuacji?

Jeżeli nie chcesz zaakceptować żądanej przez męża kwoty, najbezpieczniejsze rozwiązania są zwykle dwa:

1. podjąć negocjacje z jednoczesnym wyliczeniem własnych roszczeń: części spłaconych rat, podatków i koniecznych nakładów,
2. złożyć do sądu wniosek o podział majątku z żądaniem rozliczeń i – jeśli są ku temu podstawy – ustalenia nierównych udziałów.

W praktyce nie warto ograniczać się do samego stanowiska „nie dam zgody na spłatę”. Lepiej przedstawić własny, policzony wariant rozliczenia. Sąd i tak będzie badał saldo wzajemnych roszczeń, a nie tylko żądanie drugiej strony.

FAQ

Czy mąż może żądać ode mnie dowolnej kwoty za zrzeczenie się udziału w domu?

Może żądać, ale jego propozycja nie wiąże sądu. Jeżeli nie ma porozumienia, wysokość ewentualnej spłaty ustali sąd na podstawie wartości nieruchomości i wzajemnych rozliczeń stron.

Czy po rozdzielności majątkowej nadal można dzielić dom kupiony wcześniej?

Tak. Jeżeli dom został nabyty do majątku wspólnego przed ustanowieniem rozdzielności, co do zasady nadal podlega podziałowi jako składnik dawnego majątku wspólnego.

Czy mogę odzyskać pieniądze za remonty domu?

Tak, zwłaszcza za nakłady konieczne i racjonalne koszty utrzymania rzeczy wspólnej. Kluczowe są dowody: faktury, przelewy, zakres prac i ewentualna opinia biegłego.

Czy wieloletnia separacja faktyczna daje podstawę do nierównych udziałów?

Może być ważnym argumentem, ale nie działa automatycznie. Trzeba wykazać także różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego oraz istnienie ważnych powodów z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy roszczenia między małżonkami przedawniają się w czasie trwania małżeństwa?

Co do zasady znaczenie ma art. 121 pkt 3 Kodeksu cywilnego, który przewiduje zawieszenie biegu przedawnienia roszczeń jednego małżonka przeciwko drugiemu przez czas trwania małżeństwa. W konkretnej sprawie trzeba jednak ocenić charakter roszczenia i datę jego wymagalności.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 43 § 1–3, art. 45, art. 57 § 1–2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 117 § 2, art. 118, art. 121 pkt 3, art. 207, art. 366 § 1–2, art. 376 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 566 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 38 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• wyrok Sądu Najwyższego z 12 października 2001 r., sygn. akt V CKN 500/00
• wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 1983 r., sygn. akt IV CR 67/83
• wyrok Sądu Najwyższego z 28 listopada 1997 r., sygn. akt II CKN 457/97