Intercyza z wyrównaniem dorobków – zasady, skutki i ograniczenia

Na czym polega rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków?

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków to jeden z umownych ustrojów majątkowych małżeńskich przewidzianych w polskim prawie. Podstawę prawną stanowią art. 47 § 1 oraz art. 51¹–51⁴ ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć, ustanowić rozdzielność majątkową albo rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Taka umowa może zostać podpisana zarówno przed ślubem, jak i po zawarciu małżeństwa.

W praktyce ten ustrój działa dwuetapowo:

• w trakcie małżeństwa funkcjonuje podobnie jak zwykła rozdzielność majątkowa,
• po ustaniu ustroju możliwe jest rozliczenie różnicy w dorobkach małżonków.

Art. 51¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później, oraz zarządza nim samodzielnie.

To oznacza, że w czasie trwania tego ustroju nie ma majątku wspólnego w takim znaczeniu, jak przy ustawowej wspólności majątkowej. Jeżeli małżonkowie kupią coś razem, np. mieszkanie, to co do zasady nabędą je jako współwłaściciele w udziałach, a nie do majątku wspólnego małżeńskiego.

Co jest dorobkiem małżonka?

Kluczowe znaczenie ma pojęcie dorobku. Zgodnie z art. 51³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dorobkiem każdego z małżonków jest wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy majątkowej.

Przy obliczaniu dorobku stosuje się zasady z art. 51³ § 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady:

• nie dolicza się do dorobku m.in. przedmiotów nabytych przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, praw niezbywalnych przysługujących tylko jednej osobie, roszczeń z tytułu uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia oraz praw autorskich i pokrewnych,
• dolicza się m.in. darowizny dokonane przez jednego z małżonków, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych i darowizn na rzecz wspólnych zstępnych, a także usługi świadczone osobiście przez jednego małżonka na rzecz majątku drugiego i nakłady oraz wydatki na majątek jednego małżonka z majątku drugiego.

Jednocześnie art. 51³ § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala małżonkom odmiennie uregulować te zasady w samej umowie majątkowej. To właśnie tutaj możliwe są istotne modyfikacje, ale muszą być one zgodne z prawem i zaakceptowane przez notariusza.

W praktyce bardzo ważne jest dobre udokumentowanie stanu majątku na dzień zawarcia umowy oraz późniejszych nakładów, darowizn i wspólnych inwestycji. Bez tego późniejsze rozliczenie bywa trudne dowodowo.

Kiedy powstaje roszczenie o wyrównanie dorobków?

Zgodnie z art. 51⁴ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego po ustaniu rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków małżonek, którego dorobek jest mniejszy, może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę albo przeniesienie prawa.

Do ustania tego ustroju może dojść w szczególności wskutek:

• rozwodu,
• unieważnienia małżeństwa,
• śmierci jednego z małżonków,
• zmiany ustroju majątkowego nową umową majątkową,
• ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd.

Wyrównanie może nastąpić dobrowolnie, na podstawie porozumienia, albo w razie sporu – na drodze sądowej. Sąd rozstrzyga wtedy zarówno o zasadzie, jak i wysokości wyrównania, w zależności od konkretnego stanu faktycznego i materiału dowodowego.

Istotne jest też to, że zgodnie z art. 51⁴ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków. Ustawa nie zawiera zamkniętego katalogu takich powodów, dlatego każdą sytuację trzeba oceniać indywidualnie. W praktyce znaczenie mogą mieć np. rażąco niegospodarne postępowanie jednego z małżonków, ukrywanie majątku, celowe jego trwonienie albo uporczywe niewykonywanie obowiązków wobec rodziny.

Czy w intercyzie można wpisać dodatkową kwotę na wypadek rozwodu?

To jeden z najczęstszych problemów praktycznych. Odpowiedź nie jest całkowicie automatyczna, ale trzeba zachować dużą ostrożność.

Umowa majątkowa małżeńska służy przede wszystkim uregulowaniu ustroju majątkowego między małżonkami w granicach wyznaczonych przez Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zwłaszcza art. 47 § 1 oraz art. 51¹–51⁴. Nie jest to dowolny kontrakt pozwalający swobodnie zastrzec każdą sankcję finansową na wypadek rozwodu.

W szczególności ryzykowne prawnie są postanowienia, które miałyby charakter „kary za rozwód”, „kary za winę” albo automatycznego obowiązku zapłaty określonej sumy wyłącznie dlatego, że małżeństwo się rozpadło. Takie zapisy mogą zostać uznane za sprzeczne z naturą stosunku rodzinnego, zasadami współżycia społecznego albo wykraczające poza dopuszczalny zakres małżeńskiej umowy majątkowej, w rozumieniu art. 58 § 1 i § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w związku z art. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie można więc bezpiecznie zakładać, że notariusz wpisze do intercyzy skuteczne zobowiązanie typu: „w razie rozwodu mąż zapłaci żonie dodatkowo 300 000 zł”. Nawet jeśli taki zapis pojawiłby się w akcie, później może być kwestionowany.

Jeżeli małżonkowie chcą dodatkowo zabezpieczyć interes ekonomiczny jednej strony, trzeba rozważyć inne instrumenty prawne, zależnie od celu, np. darowiznę, współwłasność określonej nieruchomości, odpowiednie rozliczenia nakładów, testament czy umowę dotyczącą konkretnych składników majątku. Każde z tych rozwiązań ma jednak własne skutki podatkowe i cywilne.

Czy intercyza może przekazać cały majątek małżonkowi po śmierci?

Nie. Intercyza nie zastępuje testamentu i nie może skutecznie wyłączyć innych osób od dziedziczenia.

Zgodnie z art. 941 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Umowa majątkowa małżeńska nie jest takim przepisem szczególnym.

To oznacza, że w intercyzie nie można skutecznie postanowić, że po śmierci jednego małżonka cały jego majątek automatycznie przejdzie na drugiego małżonka z pominięciem dzieci, rodziców czy innych spadkobierców ustawowych.

Jeżeli celem jest przekazanie majątku małżonkowi na wypadek śmierci, trzeba rozważyć przede wszystkim:

• testament,
• zapis windykacyjny w testamencie notarialnym, jeżeli chodzi o konkretne składniki majątku,
• darowizny dokonywane za życia,
• odpowiednie ukształtowanie współwłasności lub innych praw majątkowych.

Trzeba jednak pamiętać, że nawet testament nie zawsze „wyłącza” całkowicie innych bliskich, bo mogą pojawić się roszczenia o zachowek na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jakie rzeczy kupione po ślubie będą wspólne, a jakie osobne?

Przy rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków co do zasady nie powstaje majątek wspólny małżeński. Każdy z małżonków nabywa rzeczy do własnego majątku, chyba że oboje kupują je razem.

W praktyce wygląda to tak:

Jeżeli planujecie zakup nieruchomości przy takim ustroju, warto bardzo precyzyjnie określić w akcie notarialnym, kto i w jakim udziale nabywa własność oraz z jakich środków następuje finansowanie. W praktyce to ogranicza późniejsze spory.

Czy przy takim ustroju można rozliczać się wspólnie w PIT?

Nie, jeżeli przez cały rok podatkowy między małżonkami nie istniała wspólność majątkowa.

Zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych wspólne opodatkowanie małżonków jest możliwe, jeżeli pozostawali oni przez cały rok podatkowy w związku małżeńskim i przez cały rok istniała między nimi wspólność majątkowa.

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków nie jest wspólnością majątkową, lecz odmianą rozdzielności. Dlatego co do zasady wyklucza wspólne rozliczenie PIT za rok, w którym obowiązywała przez cały rok.

Zalety i wady intercyzy z wyrównaniem dorobków

Zalety:

• każdy z małżonków samodzielnie zarządza swoim majątkiem,
• łatwiej oddzielić odpowiedzialność za decyzje finansowe jednego z małżonków,
• można zabezpieczyć małżonka, który w czasie małżeństwa osiągał mniejszy przyrost majątku, np. z powodu opieki nad dziećmi,
• ustrój bywa praktyczny przy działalności gospodarczej jednego z małżonków.

Wady i ryzyka:

• późniejsze ustalenie dorobku może być skomplikowane i kosztowne dowodowo,
• brak majątku wspólnego może być nieintuicyjny dla małżonków przy codziennych zakupach i inwestycjach,
• nie daje korzyści w postaci wspólnego rozliczenia podatkowego PIT,
• nie zastępuje testamentu ani nie pozwala swobodnie wpisać dowolnej sankcji finansowej na wypadek rozwodu.

Jak zawrzeć taką umowę w praktyce?

Potrzebna jest wizyta u notariusza i zawarcie aktu notarialnego – wymaga tego wprost art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Bez tej formy umowa jest nieważna.

Przed podpisaniem warto przygotować:

• listę ważniejszych składników majątku każdego z małżonków,
• informacje o długach, kredytach i prowadzonych działalnościach,
• ustalenia, czy chcecie modyfikować sposób liczenia dorobku na podstawie art. 51³ § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• plan dotyczący przyszłych zakupów, zwłaszcza nieruchomości.

Jeżeli umowa ma być podpisana już w trakcie małżeństwa, trzeba też przeanalizować, jak wpłynie na wcześniej zgromadzony majątek i bieżące zobowiązania.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak ten ustrój działa w praktyce i gdzie najczęściej pojawiają się spory.

FAQ

Czy intercyzę z wyrównaniem dorobków można podpisać po ślubie?

Tak. Dopuszcza to art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Umowa musi mieć formę aktu notarialnego.

Czy przy takim ustroju istnieje majątek wspólny małżeński?

Co do zasady nie. Każdy małżonek ma własny majątek i sam nim zarządza. Wspólnie kupione rzeczy mogą być natomiast objęte zwykłą współwłasnością w udziałach.

Czy można w intercyzie wyłączyć dzieci od dziedziczenia?

Nie. Intercyza nie jest testamentem. Rozrządzenia na wypadek śmierci wymagają co do zasady testamentu, zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego.

Czy rozwód automatycznie oznacza obowiązek zapłaty połowy majątku drugiemu małżonkowi?

Nie. Najpierw trzeba ustalić dorobek każdego z małżonków według zasad z art. 51³ i art. 51⁴ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dopiero wtedy można mówić o ewentualnym wyrównaniu.

Czy można obniżyć wyrównanie dorobków?

Tak, ale tylko z ważnych powodów, na podstawie art. 51⁴ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ocena zawsze zależy od konkretnej sytuacji.

Źródła

• Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 47 § 1 oraz art. 51¹–51⁴.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 58 § 1–2, art. 941 oraz art. 991 § 1.
• Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 6 ust. 2.