Czy osoba ubezwłasnowolniona może pracować i pobierać rentę socjalną?

Czy osoba ubezwłasnowolniona może podjąć pracę?

Co do zasady tak. Polskie prawo nie wprowadza ogólnego zakazu zatrudniania osoby ubezwłasnowolnionej. O tym, czy dana osoba może wykonywać konkretną pracę, decydują przede wszystkim:

• jej faktyczny stan zdrowia i poziom samodzielności,
• rodzaj ubezwłasnowolnienia,
• rodzaj umowy,
• wynik badań wstępnych z medycyny pracy, o których mowa w art. 229 § 1 pkt 1 i § 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Jeżeli chodzi o ważność czynności prawnych, trzeba odróżnić dwa stany. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych zgodnie z art. 12 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, a dla niej ustanawia się opiekę na podstawie art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych zgodnie z art. 15 Kodeksu cywilnego, a dla niej ustanawia się kuratelę na podstawie art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że przy zawieraniu umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej znaczenie będzie miało, czy dana osoba może skutecznie złożyć oświadczenie woli samodzielnie, czy potrzebne jest działanie opiekuna albo kuratora. Ocena ta zależy od rodzaju ubezwłasnowolnienia i konkretnej formy zatrudnienia.

Czy lekarz medycyny pracy może wydać zaświadczenie osobie ubezwłasnowolnionej?

Tak, może. Lekarz medycyny pracy nie ocenia samego faktu ubezwłasnowolnienia, lecz zdolność do wykonywania pracy na konkretnym stanowisku. Podstawą są badania profilaktyczne pracowników uregulowane w art. 229 Kodeksu pracy oraz w rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy.

Jeżeli lekarz uzna, że przy danym rodzaju obowiązków praca nie zagraża zdrowiu pracownika ani bezpieczeństwu innych osób, może wydać orzeczenie o braku przeciwwskazań do pracy. Jeżeli natomiast stanowisko wymaga czynności, którym osoba realnie nie podoła albo wiąże się z podwyższonym ryzykiem, lekarz może orzec przeciwwskazania.

Dlatego kluczowe jest nie to, czy dana osoba jest ubezwłasnowolniona, lecz jakie ma funkcjonowanie praktyczne i jakie obowiązki przewiduje stanowisko. Inaczej będzie oceniana lekka, nadzorowana praca pomocnicza, a inaczej praca samodzielna, odpowiedzialna za bezpieczeństwo ludzi lub mienie.

Szkoła przysposabiająca do pracy a zatrudnienie

Ukończenie szkoły przysposabiającej do pracy nie oznacza zakazu zatrudnienia. Taki wniosek nie wynika ani z ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, ani z przepisów o rencie socjalnej. Szkoła przysposabiająca do pracy ma przygotowywać ucznia do możliwie samodzielnego funkcjonowania i wykonywania pracy dostosowanej do jego możliwości, a nie zamykać drogi do zatrudnienia.

Jeżeli podopieczny rzeczywiście poprawił kompetencje społeczne, lepiej ocenia zagrożenia i radzi sobie w codziennym funkcjonowaniu, to z praktycznego punktu widzenia warto rozważyć:

• dalszą edukację, jeśli są do tego podstawy orzecznicze i organizacyjne,
• zatrudnienie wspierane lub na prostym stanowisku,
• warsztaty terapii zajęciowej, środowiskowy dom samopomocy albo inne formy aktywizacji — zależnie od stanu faktycznego.

Kwestia skierowania do dalszej nauki zależy już od aktualnych orzeczeń i oceny poradni psychologiczno-pedagogicznej oraz szkoły. To nie ZUS rozstrzyga o możliwości nauki w szkole branżowej specjalnej.

Renta socjalna – kiedy przysługuje?

Zasady przyznawania renty socjalnej reguluje ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej. Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało:

• przed ukończeniem 18. roku życia,
• w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25. roku życia,
• w trakcie kształcenia w szkole doktorskiej, studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej.

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej renta socjalna jest:

• stała – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała,
• okresowa – jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa.

Samo dalsze kształcenie po przyznaniu renty socjalnej nie powoduje automatycznej utraty świadczenia. Dla prawa do renty socjalnej najważniejsze jest istnienie całkowitej niezdolności do pracy oraz spełnienie przesłanek z art. 4 ustawy o rencie socjalnej.

Czy praca powoduje utratę renty socjalnej?

Nie zawsze. Renta socjalna nie wygasa automatycznie tylko dlatego, że uprawniony podejmuje pracę. Trzeba jednak bardzo uważać na limity przychodu i obowiązki wobec ZUS.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej prawo do renty socjalnej zawiesza się albo świadczenie to ulega zmniejszeniu na zasadach określonych w art. 104 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Oznacza to, że do renty socjalnej stosuje się mechanizm progów przychodu odnoszonych do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

W praktyce ZUS ogłasza aktualne granice przychodu, po przekroczeniu których świadczenie może zostać zmniejszone albo zawieszone. Limity te zmieniają się okresowo, dlatego przed podpisaniem umowy trzeba sprawdzić aktualne kwoty obowiązujące w danym miesiącu lub okresie rozliczeniowym.

Ważne jest również to, z jakiego tytułu osiągany jest przychód. Najczęściej chodzi o przychody z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Przy nietypowych formach aktywności trzeba sprawdzić konkretny stan faktyczny, bo skutki wobec ZUS mogą się różnić.

Czy trzeba zgłaszać do ZUS kontynuowanie nauki?

Sama kontynuacja nauki co do zasady nie jest zdarzeniem, które automatycznie wstrzymuje rentę socjalną. Jednak jeżeli ZUS żąda dokumentów, prowadzi postępowanie wyjaśniające albo zmienia się sytuacja mająca wpływ na prawo do świadczenia lub jego wypłatę, należy udzielić informacji i przedłożyć wymagane dokumenty.

Najważniejsze jest jednak zgłaszanie osiągania przychodu. Zgodnie z art. 10 ust. 6 ustawy o rencie socjalnej osoba pobierająca rentę socjalną albo jej przedstawiciel ustawowy są obowiązani niezwłocznie powiadomić organ wypłacający świadczenie o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do renty socjalnej albo zmniejszenie jej wysokości.

Jeżeli więc podopieczny:

• podejmie pracę,
• zawrze umowę rodzącą obowiązek ubezpieczeń społecznych,
• uzyska przychód mogący wpływać na wypłatę świadczenia,

to ZUS trzeba o tym poinformować. W praktyce najlepiej zrobić to pisemnie i zachować potwierdzenie złożenia dokumentu.

Jeżeli pytanie dotyczy wyłącznie tego, czy trzeba zawiadomić ZUS o samej nauce w szkole branżowej specjalnej, odpowiedź brzmi: co do zasady nie ma ogólnego obowiązku zgłoszenia samego faktu dalszej nauki jako przesłanki utraty renty socjalnej. Mimo to bezpiecznie jest poinformować ZUS o istotnych zmianach w sytuacji życiowej, jeśli mogą one wiązać się z dodatkowymi dokumentami lub kontrolą uprawnień.

Obowiązki opiekuna prawnego wobec ZUS

Jeżeli osoba pobierająca rentę socjalną jest ubezwłasnowolniona całkowicie, w praktyce działania wobec ZUS wykonuje jej przedstawiciel ustawowy. To on składa wnioski, odbiera korespondencję, przedstawia zaświadczenia i przekazuje informacje o przychodach lub innych okolicznościach wpływających na wypłatę świadczenia.

Ma to szczególne znaczenie przy rozliczeniach z ZUS, ponieważ brak zgłoszenia może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia i obowiązkiem jego zwrotu na zasadach wynikających z art. 138 ust. 1 i ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stosowanych w sprawach rentowych przez ZUS.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa najlepiej:

• przed podjęciem pracy ustalić, jaki będzie rodzaj umowy i przewidywany przychód,
• sprawdzić aktualne limity dorabiania do renty socjalnej,
• złożyć do ZUS informację o podjęciu aktywności zarobkowej,
• gromadzić paski płac, umowy i zaświadczenia od płatnika składek.

Na co jeszcze uważać przy zatrudnieniu osoby ubezwłasnowolnionej?

Poza rentą socjalną trzeba zwrócić uwagę na kilka kwestii praktycznych:

• rodzaj umowy – przy umowie o pracę większą rolę odgrywa orzeczenie lekarza medycyny pracy i organizacja stanowiska,
• pomoc opiekuna – przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym konieczne może być działanie opiekuna przy zawieraniu umowy i innych formalnościach,
• warunki pracy – stanowisko powinno być realnie dostosowane do możliwości pracownika,
• świadczenia dodatkowe – czasem praca wpływa nie tylko na rentę socjalną, ale też na inne świadczenia zależne od dochodu.

Jeżeli pojawiają się wątpliwości, czy dana umowa będzie ważna albo jak rozliczyć przychód wobec ZUS, trzeba to ocenić na podstawie pełnej dokumentacji: postanowienia o ubezwłasnowolnieniu, dokumentów opieki lub kurateli, rodzaju umowy i wysokości wynagrodzenia.

FAQ

Czy ubezwłasnowolnienie całkowite wyklucza pracę?

Nie. Nie ma przepisu wprowadzającego ogólny zakaz pracy. Trzeba jednak ocenić ważność czynności prawnych związanych z zatrudnieniem oraz zdolność do pracy na konkretnym stanowisku.

Czy lekarz medycyny pracy może dopuścić do pracy osobę pobierającą rentę socjalną?

Tak. Lekarz ocenia zdolność do wykonywania określonej pracy, a nie sam fakt pobierania świadczenia. Renta socjalna nie blokuje automatycznie pozytywnego orzeczenia.

Czy po szkole przysposabiającej nie wolno pracować?

Nie ma takiego zakazu. Ukończenie szkoły przysposabiającej nie zamyka drogi do zatrudnienia ani do dalszej edukacji.

Czy trzeba zgłosić do ZUS podjęcie pracy?

Tak. Przy rencie socjalnej osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy powinni niezwłocznie poinformować ZUS o okolicznościach wpływających na zawieszenie prawa do świadczenia albo zmniejszenie jego wysokości.

Czy sama dalsza nauka odbiera rentę socjalną?

Co do zasady nie. Renta socjalna zależy przede wszystkim od całkowitej niezdolności do pracy i spełnienia ustawowych przesłanek, a nie od samego faktu kontynuowania nauki.

Źródła

1. Ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej.

2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 104 i art. 138.

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 229.

4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 12, art. 13 § 1, art. 15 i art. 16 § 2.

5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy.

6. Informacje ZUS o rencie socjalnej: https://www.zus.pl/swiadczenia/renty/renta-socjalna