Rozdzielność majątkowa a oszczędności małżonka po rozstaniu

Rozdzielność majątkowa – jakie są jej skutki prawne?

Umowna rozdzielność majątkowa powstaje na podstawie umowy majątkowej małżeńskiej zawartej w formie aktu notarialnego, zgodnie z art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Skutek takiej umowy określają art. 51 i art. 51¹ tej ustawy: każdy z małżonków zachowuje swój majątek nabyty przed zawarciem umowy i później, a także samodzielnie nim zarządza.

W praktyce oznacza to, że po ustanowieniu zwykłej rozdzielności majątkowej nie powstaje już majątek wspólny obejmujący bieżące zarobki małżonków. Jeżeli więc jeden z małżonków odkłada własne wynagrodzenie i kupuje za nie nieruchomość, co do zasady nabywa ją do swojego majątku osobistego.

To jednak nie zamyka drogi do rozliczeń. Trzeba tylko odróżnić własność oszczędności od podstawy roszczenia o zwrot. Czym innym jest bowiem pytanie, czy dana nieruchomość należy do żony lub męża, a czym innym – czy drugi małżonek może żądać zwrotu pieniędzy albo wartości pracy, które przyczyniły się do powstania tego majątku.

Czy można żądać zwrotu pieniędzy przekazywanych małżonkowi?

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej sprawy. Wszystko zależy od celu przelewów, treści ustaleń między małżonkami i tego, na co środki zostały faktycznie przeznaczone.

Jeżeli przelewy służyły finansowaniu zwykłego funkcjonowania rodziny – opłat, jedzenia, potrzeb dzieci, kosztów wspólnego domu – to zwykle nie podlegają zwrotowi. Wynika to z art. 27 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym oboje małżonkowie są obowiązani, każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Przepis ten wyraźnie wskazuje, że obowiązek może być realizowany zarówno pieniędzmi, jak i osobistą pracą przy wychowaniu dzieci oraz prowadzeniu gospodarstwa domowego.

Inaczej może być wtedy, gdy z Pana środków były finansowane nie bieżące potrzeby rodziny, ale budowanie majątku osobistego drugiego małżonka, np. zakup mieszkania, spłata jego prywatnego kredytu, generalny remont należącej wyłącznie do niego nieruchomości albo wydatki inwestycyjne wykraczające poza zwykłe koszty życia. W takich sytuacjach sąd może badać, czy po stronie drugiego małżonka nie doszło do bezpodstawnego wzbogacenia w rozumieniu art. 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Na tle rozliczeń między małżonkami pozostającymi w rozdzielności majątkowej nadal przywołuje się wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 4 lutego 2016 r., sygn. I ACa 512/15, w którym wskazano, że przy braku szczególnej regulacji możliwe jest stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Jakie roszczenia wchodzą w grę po rozstaniu lub rozwodzie?

W sprawach takich jak opisana najczęściej trzeba rozważyć kilka odrębnych podstaw prawnych, bo każda obejmuje inny rodzaj rozliczeń.

Jeżeli dom stanowi współwłasność w udziałach 3/4 i 1/4, to do wydatków związanych z rzeczą wspólną stosuje się co do zasady art. 207 Kodeksu cywilnego. Z przepisu tego wynika, że pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do wielkości udziałów, a w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

To oznacza, że jeżeli po rozstaniu tylko jeden współwłaściciel finansuje podatek od nieruchomości, media, niezbędne naprawy czy ubezpieczenie domu, może dochodzić od drugiego zwrotu części odpowiadającej jego udziałowi – o ile wydatki były konieczne i właściwie udokumentowane. Ocena konkretnej pozycji kosztowej może jednak zależeć od tego, czy chodzi o koszt utrzymania rzeczy wspólnej, czy o wydatek związany wyłącznie z osobistym korzystaniem z domu przez jednego z małżonków.

Co zwykle nie podlega zwrotowi?

Najtrudniejsza praktycznie jest granica między zwykłym utrzymaniem rodziny a finansowaniem majątku osobistego drugiego małżonka.

• Co do zasady nie rozlicza się wydatków zużytych na codzienne potrzeby rodziny: żywność, zwykłe rachunki, bieżące utrzymanie dzieci, podstawowe koszty zamieszkania.
• Nie wystarczy samo wykazanie, że jeden małżonek płacił więcej. Trzeba jeszcze wykazać, że druga strona wzbogaciła się w sposób wykraczający poza wykonywanie obowiązku z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Sama okoliczność, że małżonek oszczędzał z własnego wynagrodzenia, gdy drugi finansował większą część bieżących kosztów, nie zawsze daje automatycznie roszczenie o zwrot. Sąd będzie badał konkretny model funkcjonowania rodziny, poziom dochodów, uzgodnienia stron i przeznaczenie środków.

Co można próbować rozliczyć?

W opisanym stanie faktycznym potencjalnie do rozważenia są następujące grupy roszczeń:

1. Nakłady na majątek osobisty żony – np. remont jej mieszkania, zakup materiałów, sfinansowanie prac podnoszących wartość nieruchomości należącej tylko do niej. Tu podstawą może być art. 405 Kodeksu cywilnego, a czasem dodatkowo przepisy o świadczeniu nienależnym z art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, jeśli świadczenie nie miało trwałej podstawy prawnej.
2. Część wydatków inwestycyjnych pokrytych z Pana środków – jeżeli można wykazać, że nie służyły zwykłym potrzebom rodziny, lecz budowie prywatnego majątku drugiego małżonka.
3. Rozliczenie kosztów wspólnego domu – zwłaszcza po wyprowadzce żony, na podstawie art. 207 Kodeksu cywilnego, w zakresie kosztów obciążających współwłaściciela stosownie do udziału.
4. Rozliczenia dotyczące okresu sprzed intercyzy – jeżeli przed ustanowieniem rozdzielności istniała wspólność ustawowa, trzeba odrębnie zbadać możliwość zastosowania art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty lub odwrotnie.

Art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty przynoszące dochód. Może też żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Przepis wyłącza możliwość żądania zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.

Jeżeli więc część historii finansowej dotyczy okresu sprzed ustanowienia rozdzielności, trzeba bardzo precyzyjnie rozdzielić dwa etapy: czas wspólności ustawowej i czas rozdzielności majątkowej. W praktyce są to często dwa różne reżimy rozliczeń.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawach o rozliczenia po rozdzielności majątkowej najczęściej nie wystarcza ogólne stwierdzenie, że „wszystko opłacałem”. Trzeba przygotować materiał dowodowy pokazujący źródło pieniędzy, ich przeznaczenie i efekt po stronie drugiego małżonka.

• historia przelewów z konta wraz z tytułami przelewów,
• zestawienie kosztów utrzymania rodziny w poszczególnych miesiącach,
• faktury i paragony za materiały budowlane, wyposażenie, usługi,
• umowy, akty notarialne, dane o dacie zakupu nieruchomości przez małżonka,
• korespondencja SMS, e-mail, komunikatory dotyczące celu przelewów lub remontów,
• zeznania świadków potwierdzających zakres prac i ustalenia małżonków,
• w razie potrzeby opinia biegłego co do wzrostu wartości nieruchomości wskutek remontu.

Warto także przygotować chronologię zdarzeń: data ślubu, data intercyzy, data wyprowadzki, data pozwu rozwodowego, daty większych przelewów, daty remontów, data zakupu nieruchomości przez żonę. Taka oś czasu bardzo ułatwia ocenę, który przepis ma zastosowanie do danego wydatku.

Czy można żądać wynagrodzenia za własną pracę przy remoncie?

Takie roszczenie jest możliwe, ale nie jest automatyczne. Jeżeli własna praca jednego małżonka realnie zwiększyła wartość majątku osobistego drugiego, może być argumentem w roszczeniu opartym na art. 405 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak wykazać zakres prac, ich wartość oraz związek ze wzrostem wartości nieruchomości.

W praktyce sądy ostrożnie podchodzą do samego „cennika pracy małżonka”, zwłaszcza gdy część działań miała charakter zwyczajowej pomocy rodzinnej. Łatwiej dochodzić zwrotu za konkretne, większe nakłady inwestycyjne i za zakup materiałów niż za ogólnie rozumianą codzienną pomoc. Nie oznacza to jednak, że wartość pracy własnej jest z góry wyłączona – po prostu wymaga starannego udowodnienia.

Przedawnienie roszczeń – o czym trzeba pamiętać?

Roszczenia majątkowe co do zasady ulegają przedawnieniu. W przypadku roszczeń z bezpodstawnego wzbogacenia stosuje się ogólny termin z art. 118 Kodeksu cywilnego, czyli obecnie 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

Ustalenie początku biegu przedawnienia bywa jednak sporne i zależy od rodzaju roszczenia oraz konkretnego stanu faktycznego. Dlatego przy starszych przelewach lub dawnych remontach warto nie zwlekać z analizą sprawy.

Jak praktycznie podejść do rozliczeń?

Najbezpieczniej jest podzielić sprawę na cztery koszyki:

1. wydatki rodzinne niepodlegające zwrotowi,
2. nakłady na wspólny dom, które można rozliczać między współwłaścicielami,
3. nakłady na majątek osobisty żony, które można oceniać przez pryzmat art. 405 Kodeksu cywilnego,
4. wydatki sprzed intercyzy, które mogą wymagać rozliczenia na podstawie art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dopiero po takim uporządkowaniu da się realnie ocenić, jaka część roszczeń ma szanse powodzenia. Sam fakt, że żona zgromadziła oszczędności „w tajemnicy”, nie przesądza jeszcze o wygranej. Liczy się to, czy oszczędności powstały wyłącznie z jej własnego majątku, czy też z Pana świadczeń wykraczających poza zwykłe utrzymanie rodziny.

Wnioski

Przy zwykłej rozdzielności majątkowej nie można automatycznie żądać „połowy oszczędności” drugiego małżonka. Można jednak rozważyć roszczenia o zwrot konkretnych nakładów, wydatków inwestycyjnych oraz korzyści uzyskanych przez drugiego małżonka Pana kosztem.

Najsilniejsze podstawy roszczeń pojawiają się zwykle wtedy, gdy da się wykazać, że finansował Pan nie zwykłe życie rodziny, lecz majątek osobisty żony albo ponosił ponad swój udział koszty wspólnej nieruchomości. Ostateczna ocena zawsze zależy od szczegółów: dat, źródeł środków, celu przelewów i jakości dowodów.

FAQ

Czy przy rozdzielności majątkowej mogę żądać połowy oszczędności żony?

Co do zasady nie. Oszczędności zgromadzone po ustanowieniu zwykłej rozdzielności majątkowej należą do tego małżonka, który je zgromadził. Możliwe są jednak odrębne roszczenia o zwrot nakładów lub bezpodstawne wzbogacenie. W tym kontekście znaczenie ma również rozwód przy rozdzielności majątkowej a zwrot nakładów.

Czy przelewy „na życie” można odzyskać?

Zwykle nie, jeśli rzeczywiście służyły zaspokajaniu potrzeb rodziny w rozumieniu art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Szansa na rozliczenie rośnie, gdy środki były przeznaczane na inwestycje budujące majątek osobisty drugiego małżonka.

Czy mogę rozliczyć remont mieszkania należącego wyłącznie do żony?

Tak, to jedna z najczęstszych sytuacji, w których rozważa się roszczenie z art. 405 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak udowodnić zakres nakładów, ich wartość i to, że zwiększyły majątek drugiego małżonka.

Czy po wyprowadzce żony mogę żądać od niej części kosztów domu?

Jeżeli dom jest współwłasnością, zwykle tak – w zakresie wydatków i ciężarów związanych z rzeczą wspólną, stosownie do udziału, na podstawie art. 207 Kodeksu cywilnego. Nie każdy wydatek będzie jednak rozliczalny.

Czy sprawę o rozliczenia prowadzi się w rozwodzie?

Niekoniecznie. Część roszczeń rozpoznaje się poza sprawą rozwodową, w odrębnym postępowaniu cywilnym albo w sprawie o podział majątku, jeśli chodzi o okres wspólności ustawowej. Wybór trybu zależy od rodzaju roszczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 4 lutego 2016 r., I ACa 512/15