Jak zgodnie z prawem zakończyć wspólne zamieszkiwanie małżonków

Rozdzielność majątkowa a prawo do mieszkania

Rozdzielność majątkowa reguluje kwestie majątkowe między małżonkami, ale sama w sobie nie rozstrzyga jeszcze, kto może mieszkać w danym lokalu. Jeżeli mieszkanie stanowi majątek osobisty jednego z małżonków, to co do zasady tylko on jest właścicielem. Wynika to z art. 33 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który określa składniki majątku osobistego małżonka.

Trzeba jednak uwzględnić art. 28¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. To uprawnienie trwa co do zasady tak długo, jak istnieje funkcja rodzinna wspólnego zamieszkiwania.

Dlatego odpowiedź zależy od stanu faktycznego. Inaczej ocenia się sytuację zgodnego wspólnego pożycia, inaczej trwałej separacji faktycznej, a jeszcze inaczej sytuację po rozwodzie albo po prawomocnym orzeczeniu eksmisji.

Czy pobyt małżonka można traktować jako użyczenie?

W niektórych stanach faktycznych można odwoływać się do konstrukcji użyczenia z art. 710 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zwłaszcza gdy właściciel pozwala drugiej osobie bezpłatnie korzystać z lokalu. Przepisy o użyczeniu znajdują się w art. 710–719 Kodeksu cywilnego.

W sprawach między małżonkami nie zawsze jednak będzie to zwykłe użyczenie. Jeżeli lokal służył zaspokajaniu potrzeb rodziny, pierwszeństwo w ocenie sytuacji ma art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że samo powołanie się na użyczenie może nie wystarczyć, gdy małżeństwo formalnie trwa, a lokal nadal pełni funkcję mieszkania rodzinnego.

Jeżeli jednak doszło do trwałego rozkładu pożycia i wspólne zamieszkiwanie faktycznie przestało służyć rodzinie, właściciel może cofnąć zgodę na dalsze zajmowanie lokalu i wezwać drugiego małżonka do jego opuszczenia. Właśnie wtedy pismo o odwołaniu zgody i wezwanie do wyprowadzki staje się ważnym dowodem.

Jak zgodnie z prawem zakończyć wspólne zamieszkiwanie?

Najbezpieczniej działać etapami:

1. ustalić podstawę prawną korzystania z lokalu – czy chodzi o małżeńskie korzystanie z mieszkania rodzinnego, czy już tylko o tolerowane zajmowanie lokalu przez drugiego małżonka;
2. sporządzić pisemne wezwanie do opuszczenia lokalu z wyznaczeniem rozsądnego terminu;
3. zachować dowód doręczenia – podpis na kopii, list polecony za potwierdzeniem odbioru albo doręczenie przez pełnomocnika;
4. nie stosować samopomocy – nie wolno samowolnie wymieniać zamków, wynosić rzeczy czy odcinać mediów;
5. w razie braku reakcji wnieść pozew o eksmisję.

Takie działanie jest praktyczne dowodowo. W procesie będzie można wykazać, że właściciel odwołał zgodę na dalsze zamieszkiwanie i dał realną możliwość dobrowolnej wyprowadzki.

Kiedy możliwa jest eksmisja małżonka?

Podstawą żądania opróżnienia lokalu jest co do zasady roszczenie właściciela przewidziane w art. 222 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem właściciel może żądać od osoby władającej jego rzeczą, aby rzecz została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

Jeżeli małżonek nie ma już skutecznego prawa do zajmowania lokalu, właściciel może wnieść pozew o eksmisję. W sprawie sąd bada nie tylko własność lokalu, ale również to, czy pozwany ma jakikolwiek tytuł prawny do dalszego zamieszkiwania.

W sprawach rozwodowych sąd może także rozstrzygnąć o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania małżonków, a w wyjątkowych sytuacjach nakazać eksmisję jednego z małżonków. Wynika to z art. 58 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy naganne zachowanie jednego z małżonków uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie.

Jeżeli problem dotyczy agresji, awantur albo uzależnienia, pomocne mogą być także materiały: wezwanie męża i eksmisja alkoholika.

Jak wygląda procedura eksmisyjna krok po kroku?

W sprawie o opróżnienie lokalu pobiera się opłatę stałą 200 zł – wynika to z art. 27 pkt 11 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy można wymienić zamki albo odciąć media?

Co do zasady nie. Nawet jeżeli lokal należy wyłącznie do jednego małżonka, samowolne pozbawienie drugiej osoby dostępu do mieszkania może prowadzić do dalszego sporu, roszczeń odszkodowawczych, a czasem także interwencji Policji. Właściciel powinien korzystać z drogi sądowej, a nie z przymusu faktycznego.

Jest to szczególnie istotne wtedy, gdy druga osoba faktycznie mieszka w lokalu i trzyma tam swoje rzeczy osobiste. Sąd zwykle lepiej oceni uporządkowane, formalne działania niż próbę wymuszenia wyprowadzki.

Odszkodowanie za bezumowne zajmowanie lokalu

Jeżeli po utracie tytułu prawnego druga osoba nadal zajmuje lokal, właściciel może dochodzić należności za ten okres. W przypadku lokali stosuje się w szczególności art. 18 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, zgodnie z którym osoby zajmujące lokal bez tytułu prawnego są obowiązane co miesiąc uiszczać odszkodowanie do dnia opróżnienia lokalu.

Wysokość odszkodowania zależy od rodzaju lokalu i okoliczności sprawy. Co do zasady odpowiada ono czynszowi, jaki właściciel mógłby otrzymać z tytułu najmu lokalu. Jeżeli właściciel poniósł wyższą szkodę, może dochodzić odszkodowania uzupełniającego.

Ochrona przed eksmisją i lokal socjalny

Nie każda eksmisja kończy się szybkim opróżnieniem lokalu. Sąd musi zbadać, czy osobie pozwanej przysługuje prawo do lokalu socjalnego. Zasady te reguluje art. 14 ust. 1–7 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów.

Przy orzekaniu o uprawnieniu do lokalu socjalnego sąd bierze pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania z lokalu oraz szczególną sytuację materialną i rodzinną osoby eksmitowanej. Ustawa wymienia grupy osób, wobec których co do zasady nie można orzec braku uprawnienia do lokalu socjalnego, chyba że mogą zamieszkać w innym lokalu niż dotychczas używany. Chodzi m.in. o kobiety w ciąży, małoletnich, osoby z niepełnosprawnością, osoby obłożnie chore, emerytów i rencistów spełniających kryteria do świadczeń z pomocy społecznej oraz bezrobotnych – art. 14 ust. 4 tej ustawy.

Egzekucja obowiązku opróżnienia lokalu jest prowadzona według art. 1046 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Komornik nie może po prostu pozostawić eksmitowanej osoby bez żadnego miejsca pobytu w sposób sprzeczny z ustawą.

Jeżeli trwa rozwód albo separacja

Jeżeli małżonkowie są w trakcie rozwodu, warto rozważyć, czy kwestii mieszkania nie uregulować już w tym postępowaniu. Na podstawie art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W wypadkach wyjątkowych sąd może nakazać eksmisję jednego małżonka na żądanie drugiego, jeżeli swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie.

Jeżeli więc problem ma ścisły związek z rozwodem, nie zawsze najlepszym rozwiązaniem jest osobny pozew o eksmisję. Czasem skuteczniejsze będzie żądanie odpowiedniego rozstrzygnięcia w sprawie rozwodowej.

FAQ

Czy rozdzielność majątkowa oznacza, że mąż lub żona musi się od razu wyprowadzić?

Nie. Rozdzielność majątkowa dotyczy ustroju majątkowego, a nie automatycznie prawa do zajmowania lokalu. Znaczenie mają własność lokalu, art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz rzeczywisty stan relacji małżeńskich.

Czy właściciel mieszkania może zmienić zamki bez wyroku?

Co do zasady nie powinien tego robić. Bezpieczniejsza i zgodna z prawem jest droga sądowa, ponieważ samowolne usunięcie małżonka z lokalu może wywołać dalszy spór i roszczenia.

Czy zawsze trzeba składać pozew o eksmisję?

Nie zawsze. Jeżeli druga strona wyprowadzi się po otrzymaniu pisemnego wezwania, postępowanie sądowe nie będzie potrzebne. Gdy jednak odmawia opuszczenia lokalu, pozew zwykle staje się konieczny.

Ile kosztuje pozew o eksmisję?

Opłata stała od pozwu o opróżnienie lokalu wynosi 200 zł zgodnie z art. 27 pkt 11 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy sąd zawsze przyzna lokal socjalny?

Nie. Sąd bada sytuację indywidualnie, ale w odniesieniu do części osób chronionych przez art. 14 ust. 4 ustawy o ochronie praw lokatorów nie może co do zasady odmówić takiego uprawnienia, chyba że mogą zamieszkać gdzie indziej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego – Dz.U. 2001 nr 71 poz. 733

4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

5. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398