Śmierć wykonawcy robót budowlanych – jak rozliczyć wykonane prace?

Śmierć wykonawcy a dalszy los umowy o roboty budowlane

W typowej umowie o roboty budowlane śmierć wykonawcy nie oznacza automatycznego zakończenia stosunku prawnego. Umowa o roboty budowlane jest uregulowana w art. 647-658 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny. Przepisy te nie zawierają zasady, że umowa wygasa z chwilą śmierci wykonawcy.

Podstawowe znaczenie ma tu art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców. Oznacza to, że jeżeli wykonawcą była osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą, to roszczenie o zapłatę za już wykonane roboty co do zasady wchodzi do spadku.

Nie można jednak mechanicznie przyjąć, że w każdym przypadku spadkobiercy muszą dokończyć inwestycję. Jeżeli z treści umowy, jej celu albo okoliczności wynikało, że prace miały być wykonane osobiście przez konkretną osobę ze względu na jej szczególne kwalifikacje, doświadczenie lub zaufanie inwestora, dalsze wykonywanie umowy może być sporne. Wtedy trzeba ocenić konkretny stan faktyczny i zapisy umowne.

Zobacz również: wypowiedzenie umowy o współpracy

Czy ma znaczenie, kto był wykonawcą: osoba fizyczna czy firma?

Tak. To jedna z najważniejszych praktycznych kwestii.

Jeżeli umowę zawarto z przedsiębiorcą wpisanym do CEIDG, dodatkowo trzeba sprawdzić, czy po jego śmierci ustanowiono zarząd sukcesyjny na podstawie ustawy z 5.07.2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. W praktyce może to ułatwić odbiory, fakturowanie i bieżące rozliczenia.

Jak rozliczyć prace wykonane przed śmiercią wykonawcy?

Jeżeli część robót została już wykonana, podstawą do rozliczenia jest przede wszystkim umowa, dokumentacja budowy i faktyczny stan prac. W pierwszej kolejności należy sprawdzić:

• czy umowa przewiduje odbiory częściowe,
• czy wynagrodzenie jest kosztorysowe czy ryczałtowe,
• czy ustalono etapy robót,
• jakie są warunki płatności,
• czy wykonane prace zostały odebrane lub zgłoszone do odbioru.

Jeżeli umowa nic szczególnego nie stanowi, zastosowanie ma art. 654 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem w braku odmiennego postanowienia umowy inwestor obowiązany jest na żądanie wykonawcy przyjmować wykonane roboty częściowo, w miarę ich ukończenia, za zapłatą odpowiedniej części wynagrodzenia.

Przepis ten ma charakter dyspozytywny, więc strony mogą uregulować rozliczenia inaczej. Jeśli w kontrakcie wyłączono odbiory częściowe albo powiązano płatność z określonym protokołem, harmonogramem lub etapem, pierwszeństwo mają właśnie te postanowienia.

Jak ustalić kwotę należną za wykonane roboty?

Jeżeli wynagrodzenie określono jako stawkę za 1 m², trzeba ustalić, jaka część robót została rzeczywiście wykonana zgodnie z umową oraz czy można ją obiektywnie wyodrębnić i wycenić. Sam fakt, że wykonawca rozpoczął budowę, nie oznacza jeszcze automatycznie prawa do pełnej zapłaty za dany etap.

Najbezpieczniej sporządzić protokół inwentaryzacyjny obejmujący:

• datę i stan zaawansowania robót,
• zakres prac wykonanych do dnia śmierci,
• ewentualne wady lub braki,
• użyte materiały,
• dokumentację zdjęciową,
• odniesienie do projektu, kosztorysu i harmonogramu.

Jeżeli strony nie są zgodne co do zakresu lub wartości robót, często potrzebna jest opinia kierownika budowy, inspektora nadzoru albo niezależnego rzeczoznawcy. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy prace są częściowo wadliwe albo nie nadają się do wykorzystania bez poprawek.

Kto może żądać zapłaty po śmierci wykonawcy?

To zależy od etapu sprawy.

Jeżeli działa zarząd sukcesyjny, określone czynności może podejmować zarządca sukcesyjny na podstawie ustawy z 5.07.2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. Jeżeli zarządu sukcesyjnego nie ma, zapłaty za należność należącą do spadku mogą dochodzić spadkobiercy.

Z punktu widzenia inwestora nie należy wypłacać środków „komukolwiek z rodziny”. Dla bezpieczeństwa warto żądać dokumentów potwierdzających umocowanie, np.:

• aktu poświadczenia dziedziczenia,
• prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,
• dokumentów zarządcy sukcesyjnego,
• pełnomocnictwa od wszystkich uprawnionych.

Jeżeli jest kilku spadkobierców, a nie przedstawili zgodnego stanowiska, zapłata do rąk jednej osoby może rodzić ryzyko sporu. W razie wątpliwości trzeba ocenić, czy świadczenie może być spełnione skutecznie, czy najpierw konieczne jest przedstawienie odpowiednich dokumentów spadkowych.

Zobacz również: zwrot części wynagrodzenia wykonawcy po rozwiązaniu umowy o roboty budowlane

Czy inwestor może odstąpić od umowy po śmierci wykonawcy?

Nie wynika to automatycznie z samego faktu śmierci. Możliwość odstąpienia trzeba ocenić na podstawie:

• postanowień umowy,
• przepisów o niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania, w szczególności art. 491 § 1 i art. 492 Kodeksu cywilnego,
• tego, czy dalsze wykonanie umowy jest realne, terminowe i zgodne z jej celem.

Jeżeli po śmierci wykonawcy nikt nie kontynuuje prac, termin wykonania inwestycji jest zagrożony albo spadkobiercy nie chcą przejąć obowiązków, możliwe może być wyznaczenie dodatkowego terminu do wykonania zobowiązania pod rygorem odstąpienia od umowy na podstawie art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego. W niektórych przypadkach znaczenie mogą mieć także postanowienia o karach umownych, zabezpieczeniu należytego wykonania czy prawie zlecenia robót zastępczych.

Każdorazowo trzeba jednak sprawdzić, czy umowa przewiduje szczególną procedurę i czy inwestor sam nie przyczyni się do sporu przez zbyt szybkie zerwanie kontraktu bez formalnego wezwania.

Co z wadami, opóźnieniem i kosztami dokończenia budowy?

Jeżeli część prac wykonano wadliwie, inwestor nie musi rozliczać ich tak, jakby były wykonane prawidłowo. Znaczenie mogą mieć ogólne przepisy o odpowiedzialności kontraktowej, w tym art. 471 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że to następstwo okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Sama śmierć wykonawcy nie kasuje automatycznie roszczeń związanych z wadliwym wykonaniem robót już zakończonych. Jeżeli roszczenia istniały za życia wykonawcy, co do zasady również wchodzą do masy spadkowej jako obowiązki majątkowe. W praktyce dochodzenie ich od spadkobierców może jednak być trudniejsze i zależy od przyjęcia spadku oraz zakresu odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe.

Jeżeli trzeba zatrudnić nową ekipę i dokończyć inwestycję drożej, różnica kosztów może stanowić szkodę, ale możliwość jej dochodzenia zależy od konkretnych okoliczności: treści umowy, przyczyny przerwania prac, prawidłowości wcześniejszych wezwań oraz jakości wykonanej części robót.

Jakie dokumenty warto zabezpieczyć od razu?

Po śmierci wykonawcy najlepiej nie ograniczać się do rozmów telefonicznych. Należy zgromadzić:

• umowę i wszystkie aneksy,
• kosztorys, harmonogram i projekt,
• dziennik budowy, jeśli jest prowadzony,
• protokoły odbiorów częściowych,
• faktury, rachunki i potwierdzenia przelewów,
• korespondencję z wykonawcą,
• dokumentację zdjęciową stanu budowy na dzień przerwania prac.

Jeżeli sprawa może być konfliktowa, warto sporządzić pisemne wezwanie do wskazania osoby uprawnionej do dalszego wykonywania umowy lub do rozliczenia wykonanych robót. Dobrze też oznaczyć termin odpowiedzi.

Czy warto aneksować umowę albo zawrzeć porozumienie?

Tak, jeżeli po śmierci wykonawcy strony chcą uniknąć sporu. Można zawrzeć porozumienie regulujące:

• zakres robót uznanych za wykonane,
• kwotę należną za dotychczasowe prace,
• termin i sposób zapłaty,
• przejęcie materiałów i sprzętu,
• los gwarancji, dokumentacji i rozliczeń końcowych,
• rozwiązanie umowy co do niewykonanej części.

Takie porozumienie jest szczególnie przydatne, gdy inwestor nie chce kontynuować współpracy ze spadkobiercami lub gdy ci nie mają możliwości organizacyjnych, aby dokończyć budowę.

FAQ

Czy umowa o roboty budowlane zawsze przechodzi na spadkobierców?

Nie zawsze. Co do zasady prawa i obowiązki majątkowe przechodzą na spadkobierców na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, ale jeżeli świadczenie było ściśle związane z osobą zmarłego, ocena może być inna.

Czy muszę zapłacić za część wykonanych prac, jeśli budowa nie została ukończona?

Najczęściej tak, ale tylko za roboty rzeczywiście wykonane, możliwe do ustalenia i rozliczenia zgodnie z umową. W braku odmiennych postanowień znaczenie ma art. 654 Kodeksu cywilnego.

Czy mogę zapłacić wdowie albo dziecku zmarłego wykonawcy?

Nie należy robić tego bez sprawdzenia, czy dana osoba jest uprawniona do odbioru należności. Dla bezpieczeństwa trzeba żądać dokumentów potwierdzających dziedziczenie albo umocowanie do działania.

Czy śmierć wykonawcy daje mi automatycznie prawo do odstąpienia od umowy?

Nie. Takie uprawnienie musi wynikać z umowy albo z przepisów, np. po bezskutecznym wyznaczeniu dodatkowego terminu na wykonanie zobowiązania zgodnie z art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy mogę potrącić koszty naprawy wad z wynagrodzenia należnego spadkobiercom?

Bywa to możliwe, ale wymaga ostrożnej analizy podstawy roszczeń, ich wymagalności i sposobu rozliczenia z umowy. Przy większych kwotach warto najpierw zweryfikować sytuację prawnie i dowodowo.

Źródła

• art. 647-658 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 922 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 471 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 491 § 1 i art. 492 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 645 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny – dla porównania z umową o dzieło
• ustawa z 5.07.2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej
• wyrok Sądu Najwyższego z 8.02.2002 r., sygn. akt III CKN 672/00 – w zakresie znaczenia art. 654 Kodeksu cywilnego