Umieszczenie dożywotnika w DPS a koszty i obowiązki

Jakie są podstawy umieszczenia dożywotnika w DPS

Podstawą skierowania do domu pomocy społecznej jest art. 54 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem prawo do umieszczenia w DPS przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, gdy nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

W praktyce organ bada, czy opieka domowa jest jeszcze realna. Jeżeli występują zaniki pamięci, zagrożenie dla siebie lub domowników, agresja, konieczność stałego nadzoru albo brak zdolności do wykonywania podstawowych czynności życiowych, skierowanie do DPS może być zasadne. Znaczenie mają dokumentacja lekarska, wywiad środowiskowy i sytuacja faktyczna w miejscu zamieszkania.

Jeżeli osoba nie wyraża zgody, sprawa może wymagać odrębnej procedury. W takich sytuacjach warto porównać zasady, jakie obowiązują przy DPS bez zgody, bo tryb postępowania zależy od stanu zdrowia i zdolności do świadomego podejmowania decyzji.

Jeżeli osoba jest hospitalizowana psychiatrycznie albo nie jest zdolna do świadomego działania, trzeba odróżnić samo skierowanie do DPS od procedur ochrony zdrowia psychicznego i ewentualnego ubezwłasnowolnienia. To zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i aktualnej dokumentacji medycznej.

Jak wygląda procedura skierowania do DPS

Postępowanie prowadzi co do zasady ośrodek pomocy społecznej właściwy dla miejsca zamieszkania osoby zainteresowanej. Na podstawie art. 106 ust. 1 i art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej świadczenia przyznaje się w drodze decyzji administracyjnej, a przed jej wydaniem przeprowadza się rodzinny wywiad środowiskowy.

Zazwyczaj potrzebne są:

• wniosek o skierowanie do DPS,
• zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia,
• dokumenty dochodowe,
• wywiad środowiskowy,
• ocena, czy możliwe jest zapewnienie usług opiekuńczych w domu.

Zgodnie z art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej decyzję o skierowaniu do DPS i decyzję ustalającą opłatę wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu kierowania do domu. W praktyce oznacza to dwie istotne kwestie: trzeba ustalić zarówno zasadność pobytu, jak i finansowanie.

Jeżeli problem dotyczy starszego rodzica i organizacji opieki, pomocny może być także materiał o umieszczeniu w DPS, który pokazuje typowe formalności i udział rodziny w procedurze.

Kto płaci za pobyt w DPS

Zasady odpłatności określa art. 61 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Najważniejsza reguła wynika z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej: mieszkaniec domu wnosi opłatę do wysokości 70% swojego dochodu. Jeżeli to nie wystarcza do pokrycia pełnego kosztu utrzymania, organ bada sytuację osób z dalszej kolejności.

Wysokość średniego miesięcznego kosztu utrzymania w DPS ustala starosta albo marszałek województwa, zależnie od typu domu, i ogłasza ją w wojewódzkim dzienniku urzędowym na podstawie art. 60 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. To nie jest jedna stała ogólnopolska kwota.

Osoby z rodziny mogą zostać obciążone opłatą albo zawrzeć umowę określającą jej wysokość zgodnie z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Gdy nie ma umowy, organ może wydać decyzję administracyjną, od której przysługuje odwołanie na zasadach Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy nabywca nieruchomości z umowy dożywocia zawsze płaci za DPS

Nie automatycznie. To kluczowa kwestia. Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908-916 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego nabywca nieruchomości powinien, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

To jednak obowiązek cywilnoprawny między stronami umowy. Z kolei obowiązek ponoszenia opłat za DPS wynika z ustawy o pomocy społecznej i ma charakter publicznoprawny. Dlatego sam fakt zawarcia umowy dożywocia nie oznacza jeszcze, że organ może pominąć ustawową kolejność z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Inaczej mówiąc: OPS powinien najpierw stosować przepisy ustawy o pomocy społecznej. Natomiast umowa dożywocia może mieć znaczenie pośrednie, bo pokazuje, że nabywca nieruchomości przejął obowiązki utrzymania wobec dożywotnika. W praktyce może to prowadzić do sporów o zakres odpowiedzialności, ale zwykle wymaga dokładnej analizy treści aktu notarialnego i sytuacji rodzinnej.

Jeżeli uprawniony ma ustanowioną służebność osobistą zamiast dożywocia albo obok niego, ocena obowiązków może wyglądać inaczej. W takim układzie warto zobaczyć materiał o relacji opieki i prawa do zamieszkiwania: opieka z służebnością.

Kiedy można zamienić dożywocie na rentę

Jeżeli między stronami powstaną takie stosunki, że nie można wymagać od nich dalszej bezpośredniej styczności, sąd może na żądanie jednej z nich zamienić wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Wynika to wprost z art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego.

W sprawach takich jak agresja, nasilone zaburzenia psychiczne, zagrożenie bezpieczeństwa domowników albo całkowity brak możliwości faktycznej opieki w domu, ten przepis często ma realne znaczenie. Nie dzieje się to jednak automatycznie. Potrzebny jest pozew do sądu cywilnego i wykazanie, że wspólne funkcjonowanie stało się obiektywnie niemożliwe lub skrajnie konfliktowe.

W wyjątkowych przypadkach sąd może nawet rozwiązać umowę dożywocia, gdy wystąpią wypadki wyjątkowe, o czym stanowi art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego. To jednak rozwiązanie stosowane ostrożnie i zależne od bardzo konkretnego materiału dowodowego.

Czy można uzyskać zwolnienie z opłat za DPS

Tak, w części spraw jest to możliwe. Art. 64 ustawy o pomocy społecznej przewiduje przypadki, w których osoby wnoszące opłatę można zwolnić częściowo lub całkowicie z tego obowiązku, zwłaszcza ze względu na szczególne okoliczności życiowe, ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w placówkach całodobowych, długotrwałą chorobę, bezrobocie, niepełnosprawność lub inne uzasadnione sytuacje.

Wniosek o zwolnienie trzeba dobrze udokumentować: kosztami leczenia, dochodami, wydatkami stałymi, sytuacją mieszkaniową i rodzinną. W praktyce samo powołanie się na trudność finansową bywa niewystarczające. Pomocny może być osobny materiał o tym, jak uzasadniać zwolnienie z opłat DPS.

Co w opisanej sytuacji wynika praktycznie dla zobowiązanych z dożywocia

Jeżeli lekarz wskazuje na konieczność całodobowej opieki, a wspólne zamieszkiwanie prowadzi do zagrożenia dla domowników lub samej uprawnionej, skierowanie do DPS może być prawnie uzasadnione. Nie oznacza to jednak automatycznie, że Państwo jako nabywcy nieruchomości zapłacą pełen koszt pobytu.

Najpierw organ powinien ustalić dochód samej zainteresowanej i wysokość jej udziału w kosztach. Następnie bada sytuację osób z kręgu wskazanego w art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli OPS będzie próbował oprzeć odpłatność wyłącznie na tym, że istnieje umowa dożywocia, warto dokładnie przeanalizować decyzję i jej uzasadnienie.

Równolegle można rozważyć pozew o zamianę uprawnień z dożywocia na rentę na podstawie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego. To szczególnie ważne wtedy, gdy dalsze wykonywanie osobistych obowiązków opiekuńczych stało się nierealne albo niebezpieczne.

Jeżeli osoba wymaga stałej opieki, ale nie wyraża współpracy lub nie ma kontaktu z rzeczywistością, trzeba też ocenić, czy zachodzi potrzeba wszczęcia postępowania o ubezwłasnowolnienie na podstawie art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. To odrębna sprawa, ale może ułatwić reprezentowanie jej interesów w dalszych postępowaniach.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty, które pokazują, jak te przepisy działają w praktyce.

FAQ

Czy umowa dożywocia blokuje umieszczenie osoby w DPS?

Nie. Jeżeli spełnione są przesłanki z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, osoba może zostać skierowana do DPS mimo istnienia umowy dożywocia.

Czy nabywca nieruchomości z dożywocia zawsze ponosi opłatę za DPS?

Nie zawsze i nie automatycznie. Odpłatność ustala się przede wszystkim według art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Umowa dożywocia może jednak mieć znaczenie w relacjach cywilnych między stronami.

Ile mieszkaniec DPS oddaje ze swojej emerytury lub renty?

Co do zasady do 70% dochodu, zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej.

Czy można odwołać się od decyzji o odpłatności za DPS?

Tak. Od decyzji administracyjnej przysługuje odwołanie w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego, w terminie wskazanym w pouczeniu decyzji, zwykle 14 dni od doręczenia.

Kiedy warto żądać zamiany dożywocia na rentę?

Zwłaszcza wtedy, gdy dalsza bezpośrednia styczność stron jest niemożliwa lub skrajnie konfliktowa. Podstawą jest art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – ISAP.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.

3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – ISAP.