Reprezentowanie niezdolnego do działania małżonka, ubezwłasnowolnienie, doradca tymczasowy

Zastępowanie małżonka na podstawie art. 29 k.r.o.

Art. 29 k.r.o. pozwala małżonkowi działać za drugiego w sprawach zwykłego zarządu, jeśli ten z powodu przemijającej przeszkody nie może samodzielnie działać. Obejmuje to głównie bieżące, codzienne sprawy i drobne formalności.

Czynności takie jak uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności, występowanie o odszkodowanie czy składanie wniosków o świadczenia rehabilitacyjne lub rentowe zazwyczaj wykraczają poza zwykły zarząd. Dlatego sam art. 29 k.r.o. zwykle nie daje wystarczającej podstawy do reprezentowania małżonka w tych kwestiach.

Ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie to poważna ingerencja w sferę praw osoby i stosuje się je, gdy osoba trwale nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem lub potrzebuje stałej pomocy.

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Zgodnie z art. 13 k.c.:

• osoba powyżej 13 lat może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeśli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego zaburzenia psychicznego nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.

Orzecznictwo wskazuje, że nie wystarczy brak kontaktu fizycznego czy trudności komunikacyjne – kluczowa jest niemożność świadomej oceny swojej sytuacji.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Reguluje je art. 16 k.c.:

• osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeśli nie spełnia przesłanek do ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw.

Sąd Najwyższy podkreśla, że należy wskazać konkretne obszary, w których osoba potrzebuje wsparcia („prowadzenie spraw” obejmuje czynności prawne i faktyczne).

Ubezwłasnowolnienie częściowe pozwala ustanowić kuratora, który może reprezentować małżonka w wielu sprawach, również tych urzędowych.

Uprawnienia kuratora

Zgodnie z orzecznictwem NSA, kurator może reprezentować osobę częściowo ubezwłasnowolnioną w sprawach dotyczących jej zobowiązań i majątku, nawet jeśli postanowienie o ustanowieniu kuratora nie wymienia tego wprost.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie

Art. 545 k.p.c. wskazuje, że mogą to być:

• małżonek,

• krewni w linii prostej,

• rodzeństwo,

• przedstawiciel ustawowy.

Sąd okręgowy jest właściwy miejscowo.

Doradca tymczasowy

W toku postępowania o ubezwłasnowolnienie możliwe jest ustanowienie doradcy tymczasowego (art. 548 k.p.c.). Może nim zostać przede wszystkim małżonek.

Osoba ta zyskuje wówczas uprawnienia podobne do kuratora osoby częściowo ubezwłasnowolnionej i może reprezentować małżonka do czasu zakończenia procesu.

Doradca tymczasowy daje możliwość podjęcia pilnych czynności prawnych, zanim zostanie orzeczone ubezwłasnowolnienie.

Formalności związane z rentą i świadczeniami

Czynności dotyczące świadczeń, takich jak renta, co do zasady może wykonywać wyłącznie osoba uprawniona. W przeciwnym razie musi ją reprezentować opiekun prawny, a więc potrzebne jest ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna lub kuratora.

Wypłata świadczeń

Ustawa o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że:

• świadczenia wypłaca się osobie uprawnionej,

• wyjątkowo — opiekunowi prawnemu,

• a czasowo — osobie faktycznie sprawującej opiekę, o ile nie ustanowiono jeszcze opiekuna (art. 136b).

Gdy ZUS nie może doręczyć renty, wypłatę wstrzymuje art. 134 ust. 1 pkt 5.

Aby otrzymywać świadczenie na konto, niezbędne jest posiadanie statusu opiekuna prawnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59