Konsekwencje podania alkoholu przez nieletniego – odpowiedzialność dziecka i rodziców

Podanie alkoholu przez nieletniego a demoralizacja

W opisanej sytuacji najważniejsze jest to, że chodzi o dziecko w wieku 12 lat. Taka osoba nie ponosi odpowiedzialności karnej na zasadach przewidzianych dla dorosłych sprawców przestępstw, ale jej zachowanie może zostać ocenione jako przejaw demoralizacji.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich demoralizacja oznacza w szczególności naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego, uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki, używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych, środków zastępczych albo nowych substancji psychoaktywnych, uprawianie nierządu, włóczęgostwo czy udział w grupach przestępczych.

W praktyce samo spożycie alkoholu przez małoletniego podczas wycieczki szkolnej już może być potraktowane jako przejaw demoralizacji. Tym bardziej dotyczy to sytuacji, gdy dziecko podaje alkohol innym dzieciom, zwłaszcza jeżeli jedna z osób nie wiedziała, że napój zawiera alkohol.

Szkoła co do zasady nie popełniła błędu, informując o sprawie Policję. Obowiązek społeczny reagowania na przejawy demoralizacji wynika z art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. W zależności od sytuacji zawiadomiony może zostać sąd rodzinny, Policja albo inny właściwy organ.

Jak wygląda postępowanie po zgłoszeniu sprawy

Po zgłoszeniu incydentu Policja zwykle zbiera podstawowe informacje: notatkę szkoły, wyjaśnienia opiekunów, informacje od rodziców oraz dane dotyczące przebiegu zdarzenia. Jeżeli sprawa dotyczy przejawów demoralizacji osoby małoletniej, materiały mogą zostać przekazane do sądu rodzinnego.

Podstawę wszczęcia i prowadzenia sprawy stanowią przepisy ustawy z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Sąd rodzinny bada nie tylko samo zdarzenie, ale również całokształt sytuacji dziecka: dotychczasowe zachowanie, warunki wychowawcze, reakcję rodziców, opinię szkoły i ewentualną potrzebę dalszej interwencji.

Nie każda sprawa kończy się surowym środkiem. Jeżeli incydent miał charakter jednorazowy, dziecko nie sprawiało wcześniej problemów, a rodzice prawidłowo zareagowali, sąd może uznać, że wystarczające będzie łagodne oddziaływanie wychowawcze. Każda sprawa zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego.

Jakie środki sąd rodzinny może zastosować wobec dziecka

Katalog środków wobec nieletniego wynika z art. 7 ustawy z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. W razie stwierdzenia demoralizacji sąd rodzinny może zastosować wobec nieletniego m.in.:

• upomnienie,
• zobowiązanie do określonego postępowania, zwłaszcza do naprawienia wyrządzonej szkody, wykonania określonych prac lub świadczeń na rzecz pokrzywdzonego lub społeczności lokalnej, przeproszenia pokrzywdzonego, podjęcia nauki, pracy albo uczestniczenia w odpowiednich zajęciach wychowawczych, terapeutycznych lub szkoleniowych,
• ustanowienie nadzoru odpowiedzialnego rodziców albo opiekuna,
• ustanowienie nadzoru kuratora sądowego,
• skierowanie do ośrodka kuratorskiego,
• orzeczenie zakazu prowadzenia pojazdów, jeżeli okoliczności sprawy to uzasadniają,
• umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, a w najpoważniejszych przypadkach zastosowanie dalej idących środków przewidzianych ustawą.

W sprawie dotyczącej 12-letniego dziecka po jednorazowym incydencie z alkoholem najczęściej wchodziłyby w grę środki łagodniejsze, takie jak upomnienie, zobowiązanie do określonego zachowania albo nadzór rodziców czy kuratora. Umieszczenie w placówce jest zarezerwowane dla spraw poważniejszych lub dla sytuacji długotrwałej, nasilonej demoralizacji.

Jeżeli inna dziewczynka wypiła alkohol, nie wiedząc o jego zawartości, sąd może ocenić to surowiej niż zwykłe „spróbowanie” napoju przez grupę rówieśniczą. Znaczenie będzie miało to, czy dziecko działało świadomie, czy rozumiało skutki swojego zachowania i czy u kogokolwiek wystąpiły negatywne następstwa zdrowotne.

Czy rodzice ponoszą odpowiedzialność za zachowanie dziecka

Rodzice nie ponoszą „automatycznej kary” tylko dlatego, że dziecko podczas wycieczki szkolnej miało kontakt z alkoholem. Sąd rodzinny może jednak nałożyć na rodziców określone obowiązki związane z wykonywaniem pieczy nad dzieckiem.

Zgodnie z art. 8 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich sąd rodzinny może zobowiązać rodziców albo opiekuna nieletniego do poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego, a także do ścisłej współpracy ze szkołą, poradnią psychologiczno-pedagogiczną, placówką leczniczą, ośrodkiem pomocy społecznej lub inną instytucją wspierającą proces wychowawczy.

Może więc dojść np. do zobowiązania rodziców do większego nadzoru, udziału w spotkaniach z pedagogiem, współpracy ze szkołą albo dopilnowania udziału dziecka w zajęciach profilaktycznych.

Niezależnie od tego może pojawić się kwestia odpowiedzialności cywilnej za szkodę. Jeżeli wskutek zachowania dziecka komuś została wyrządzona szkoda, zastosowanie może mieć art. 427 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność osoby zobowiązanej do nadzoru nad małoletnim, chyba że wykonała nadzór należycie albo szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru. W praktyce miałoby to znaczenie np. wtedy, gdyby doszło do uszczerbku na zdrowiu albo konkretnych kosztów leczenia.

W sprawach rodzinnych warto też pamiętać, że rodzice są obowiązani troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień, co wynika z art. 96 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jeżeli sąd uzna, że potrzebna jest korekta sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, może brać pod uwagę także tę sferę.

Czy w grę wchodzi odpowiedzialność karna za podanie alkoholu

W niektórych stanach faktycznych trzeba odróżnić odpowiedzialność nieletniego od odpowiedzialności osoby dorosłej, która udostępniła alkohol dzieciom. Jeżeli alkohol na wycieczkę trafił od osoby pełnoletniej albo dorosły świadomie umożliwił dzieciom jego spożycie, mogą pojawić się odrębne konsekwencje prawne po stronie tej osoby.

Z perspektywy rodzica 12-letniego dziecka najważniejsze jest jednak to, że wobec samego dziecka zasadniczo mówimy o postępowaniu przed sądem rodzinnym, a nie o klasycznej odpowiedzialności karnej. Wyjątki dotyczą najcięższych czynów zabronionych i starszych nieletnich, co w opisanej sytuacji co do zasady nie ma zastosowania.

Co warto zrobić jako rodzic po takim zdarzeniu

W praktyce duże znaczenie ma postawa rodziców po incydencie. Warto:

• ustalić dokładny przebieg zdarzenia i poprosić szkołę o informację, co zostało zgłoszone,
• zachować spokój i nie nakłaniać dziecka do składania nieprawdziwych wyjaśnień,
• przygotować informacje o dotychczasowym prawidłowym zachowaniu dziecka, wynikach w nauce i opinii wychowawcy,
• podjąć realne działania wychowawcze i móc je potem wykazać przed sądem,
• stawić się na wezwania Policji lub sądu rodzinnego i współpracować z organami.

Jeżeli dziecko nie miało wcześniej podobnych incydentów, dobrze funkcjonuje w domu i szkole, a rodzice szybko zareagowali, może to mieć istotne znaczenie dla oceny sprawy. Sąd rodzinny patrzy przede wszystkim na potrzeby wychowawcze dziecka i ryzyko dalszej demoralizacji.

Od czego zależy ostateczne rozstrzygnięcie

Nie da się uczciwie przesądzić wyniku sprawy bez znajomości akt. Znaczenie mają zwłaszcza:

• wiek wszystkich dzieci uczestniczących w zdarzeniu,
• kto przyniósł alkohol i skąd on pochodził,
• czy dziecko wiedziało, że podaje alkohol,
• czy któreś z dzieci doznało szkody zdrowotnej,
• czy był to incydent jednorazowy, czy element szerszych problemów wychowawczych,
• jak zachowała się szkoła i rodzice po ujawnieniu sprawy.

Przy jednorazowym zdarzeniu bez poważnych następstw zdrowotnych często kończy się na środku wychowawczym o łagodniejszym charakterze. Jeżeli jednak sprawa ujawni szersze problemy wychowawcze, reakcja sądu może być dalej idąca.

FAQ

Czy 12-latce grozi sprawa karna?

Co do zasady nie na zasadach odpowiedzialności karnej dorosłych. W tym wieku sprawa zwykle jest oceniana w trybie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich jako przejaw demoralizacji.

Czy szkoła miała prawo zgłosić sprawę na Policję?

Tak. Jeżeli szkoła stwierdziła zachowanie mogące świadczyć o demoralizacji, zawiadomienie Policji lub sądu rodzinnego jest działaniem mieszczącym się w obowiązku reagowania wynikającym z art. 4 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Czy rodzice mogą dostać grzywnę za zachowanie dziecka?

Nie ma automatycznej grzywny tylko za sam incydent. Sąd może jednak nałożyć na rodziców obowiązki wychowawcze, a w razie szkody możliwa jest odrębna odpowiedzialność cywilna zależna od okoliczności sprawy.

Czy jednorazowe spróbowanie alkoholu zawsze kończy się kuratorem?

Nie. Przy jednorazowym zdarzeniu i dobrej postawie dziecka oraz rodziców sąd może zastosować łagodniejszy środek, np. upomnienie albo zobowiązanie do określonego postępowania.

Czy znaczenie ma to, że jedno dziecko nie wiedziało o alkoholu w napoju?

Tak, i to istotne. Taki element może pogorszyć ocenę zachowania, bo zwiększa stopień zagrożenia i pokazuje większą nieodpowiedzialność dziecka.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich – w szczególności art. 4, art. 7 i art. 8, dostęp: https://lexlege.pl/ustawa-o-wspieraniu-i-resocjalizacji-nieletnich/art-4/

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 96 § 1, Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny – w szczególności art. 427 dotyczący odpowiedzialności osoby zobowiązanej do nadzoru nad małoletnim.