Kontakty dziadków z wnukami wbrew woli rodziców

Czy dziadkowie mogą żądać kontaktów z wnukami?

Tak. Podstawą prawną jest art. 113⁶ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym przepisy o kontaktach z dzieckiem stosuje się odpowiednio między innymi do kontaktów dziadków z wnukami. Oznacza to, że dziadkowie mogą złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o uregulowanie kontaktów, jeżeli rodzice nie wyrażają na nie zgody albo strony nie potrafią ustalić zasad spotkań.

Nie oznacza to jednak, że dziadkowie mają prawo do kontaktów w każdym wymiarze i na każdych wskazanych przez siebie zasadach. Sąd ocenia przede wszystkim dobro dziecka. Wynika to z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Ta sama zasada ma znaczenie przy ocenie, czy kontakty dziadków powinny być szerokie, ograniczone, stopniowe albo czasowo niewskazane.

Znaczenie ma także uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1988 r., sygn. akt III CZP 42/88, w której wskazano, że rodzice powinni umożliwiać dziecku kontakty z dziadkami, jeżeli sprzyja to prawidłowemu rozwojowi dziecka. Orzeczenie to nadal jest przywoływane w praktyce, choć obecnie podstawą ustawową jest przede wszystkim art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sąd może przyznać dziadkom weekendy z wnukami?

Może, ale nie musi. Jeżeli dziadkowie żądają zabierania dzieci do siebie co drugi weekend, sąd sprawdzi między innymi: wiek dzieci, dotychczasową więź z dziadkami, odległość między miejscem zamieszkania stron, stan zdrowia dziadków, zdolność do opieki nad dziećmi, nastawienie dzieci oraz to, czy kontakty nie będą służyły pogłębianiu konfliktu z rodzicami.

Jeżeli rodzice proponują spotkania raz w tygodniu przez kilka godzin na neutralnym gruncie, taka propozycja może być racjonalna, zwłaszcza gdy konflikt rodzinny jest silny, dzieci nie są przyzwyczajone do nocowania u dziadków albo istnieje obawa, że dziadkowie będą podważać autorytet rodziców. Trzeba jednak przedstawić sądowi konkretne argumenty i dowody, a nie tylko ogólne stwierdzenie, że relacje są złe.

W podobnych sporach często pojawia się problem, czy jeden z rodziców może zabronić odwiedzin u rodziców z dzieckiem. W każdej takiej sprawie rozstrzygające jest dobro dziecka oraz zakres władzy rodzicielskiej, a nie sama niechęć dorosłych do kontaktów rodzinnych.

Jakie formy kontaktów może ustalić sąd?

Art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności:

• przebywanie z dzieckiem, w tym odwiedziny, spotkania oraz zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
• bezpośrednie porozumiewanie się,
• utrzymywanie korespondencji,
• korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym środków komunikacji elektronicznej.

W sprawie dziadków sąd może więc ustalić zarówno spotkania osobiste, jak i rozmowy telefoniczne lub wideorozmowy. Może też wprowadzić rozwiązania stopniowe, na przykład najpierw krótsze spotkania w obecności rodzica, a dopiero później dłuższe spotkania bez obecności rodziców, jeżeli dziecko dobrze reaguje na kontakt.

Kiedy można ograniczyć kontakty dziadków z wnukami?

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może ograniczyć kontakty na podstawie art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Art. 113² § 2 tej ustawy wymienia przykładowe sposoby ograniczenia kontaktów. Sąd może w szczególności:

• zakazać spotykania się z dzieckiem,
• zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
• zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego lub innej osoby wskazanej przez sąd,
• ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość,
• zakazać porozumiewania się na odległość.

Najdalej idącym środkiem jest zakaz kontaktów. Zgodnie z art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd zakaże utrzymywania kontaktów, jeżeli ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka albo dobro dziecka narusza. Sam konflikt rodziców z dziadkami zwykle nie wystarczy do całkowitego zakazu, ale może uzasadniać ograniczenia, jeżeli wpływa na dziecko negatywnie.

W praktyce problem kontaktów dziadków bywa szczególnie trudny, gdy spór między dorosłymi ma charakter długotrwały, na przykład jako teściowa-synowa konflikt. Sąd będzie wtedy badał, czy dziecko ma własną, bezpieczną relację z dziadkami, czy raczej jest wciągane w konflikt dorosłych.

Jak sąd prowadzi sprawę o kontakty dziadków z wnukami?

Sprawa o kontakty jest rozpoznawana przez sąd opiekuńczy w postępowaniu nieprocesowym. Właściwość sądu opiekuńczego wynika z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. W praktyce wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka.

Sąd zwykle najpierw bada, czy możliwe jest porozumienie. Na podstawie art. 570² Kodeksu postępowania cywilnego sąd opiekuńczy może skierować uczestników do mediacji, jeżeli zawarcie ugody jest dopuszczalne. Ugoda może precyzyjnie ustalić dni, godziny, miejsce spotkań, sposób odbierania dzieci, kontakt telefoniczny i zasady odwoływania spotkań.

Jeżeli porozumienia nie ma, sąd wydaje postanowienie. W sprawach dotyczących dziecka sąd może wysłuchać małoletniego, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Wynika to z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Zdanie dziecka nie jest jedynym kryterium, ale może mieć duże znaczenie, zwłaszcza przy starszych dzieciach.

Co powinni zrobić rodzice, którzy proponują spotkania na neutralnym gruncie?

Rodzice powinni jasno pokazać, że nie odmawiają dziecku relacji z dziadkami, lecz chcą takich zasad, które będą bezpieczne i spokojne dla dziecka. W odpowiedzi na wniosek dziadków warto zaproponować konkretny harmonogram, na przykład spotkania raz w tygodniu przez 3 godziny w sali zabaw, parku, poradni rodzinnej albo innym neutralnym miejscu.

Trzeba też wyjaśnić, dlaczego rodzice nie zgadzają się na weekendy u dziadków. Argumentami mogą być między innymi: brak wcześniejszych nocowań, mały wiek dziecka, lęk dziecka przed rozłąką, dotychczasowe zachowanie dziadków, ryzyko nastawiania dzieci przeciwko rodzicom, stan zdrowia dziadków albo brak odpowiednich warunków mieszkaniowych.

Jeżeli dziadkowie mają odbierać dziecko z placówki, rodzice powinni pamiętać, że sama sprawa o kontakty nie zawsze rozwiązuje kwestie organizacyjne. W praktyce sporny bywa także zakaz odbioru przez babcię z przedszkola lub szkoły, dlatego warto rozdzielić sprawę kontaktów od upoważnień składanych w placówce.

Jakie dowody mogą być ważne?

W sprawie o kontakty dziadków z wnukami przydatne mogą być w szczególności:

• korespondencja między rodzicami i dziadkami, jeżeli pokazuje sposób komunikacji i źródło konfliktu,
• notatki z przebiegu wcześniejszych spotkań, zwłaszcza jeżeli dziecko wracało roztrzęsione albo powtarzało negatywne treści o rodzicach,
• zeznania świadków, na przykład innych członków rodziny, nauczycieli, opiekunów lub osób obecnych przy spotkaniach,
• dokumenty medyczne, jeżeli stan zdrowia dziecka albo dziadków ma znaczenie dla bezpieczeństwa kontaktów,
• opinia Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, jeżeli sąd uzna ją za potrzebną.

Sąd może też uregulować kontakty na czas trwania postępowania. Jeżeli sprawa się przedłuża, warto rozważyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów. Podstawą prawną zabezpieczenia jest art. 730 § 1 i art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a w sprawach rodzinnych sąd może ukształtować tymczasowe zasady kontaktów do czasu zakończenia postępowania.

Co grozi za niestosowanie się do postanowienia o kontaktach?

Jeżeli sąd ureguluje kontakty, postanowienie wiąże zarówno rodziców, jak i dziadków. W razie utrudniania albo niewykonywania kontaktów mogą zostać zastosowane przepisy art. 598¹⁵ i art. 598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego. Mechanizm polega najpierw na zagrożeniu nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, a potem na nakazaniu zapłaty, jeżeli naruszenia będą się powtarzały.

Ten mechanizm może działać w obie strony. Rodzic może ponosić konsekwencje za bezpodstawne utrudnianie kontaktów, ale dziadkowie także powinni wykonywać kontakty zgodnie z postanowieniem, na przykład oddawać dzieci o ustalonej godzinie i nie przekraczać zakresu kontaktów.

FAQ

Źródła

• Art. 95 § 3, art. 113, art. 113², art. 113³, art. 113⁴ i art. 113⁶ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 569 § 1, art. 570², art. 576 § 2, art. 730 § 1, art. 755 § 1, art. 598¹⁵ i art. 598¹⁶ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1988 r., sygn. akt III CZP 42/88.