Darowizna udziału w spadku przed działem spadku

Problem z przekazaniem udziału w spadku pojawia się najczęściej wtedy, gdy spadkobiercy mają już postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, lecz nie przeprowadzili jeszcze działu spadku. Jeden ze spadkobierców może wtedy chcieć wycofać się ze wspólności spadkowej i przekazać swój udział pozostałym osobom, np. rodzeństwu, rodzicowi albo dzieciom.

W takiej sytuacji trzeba odróżnić dwie czynności: darowiznę udziału spadkowego jako ogółu praw i obowiązków oraz rozporządzenie udziałem w konkretnym składniku majątku spadkowego, np. w mieszkaniu. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, bo wpływa na wymóg zgody pozostałych spadkobierców, sposób sporządzenia aktu notarialnego i bezpieczeństwo późniejszego działu spadku.

Udział spadkowy a udział w konkretnym przedmiocie spadku

Jeżeli spadek przypada kilku osobom, do wspólności majątku spadkowego i działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Wynika to z art. 1035 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że spadkobierca ma udział w całej masie spadkowej, a nie z góry wydzieloną część każdej rzeczy należącej do spadku.

Udział 1/3 w spadku nie oznacza więc automatycznie, że spadkobierca może swobodnie darować dokładnie 1/3 konkretnego mieszkania, samochodu lub rachunku bankowego. Do czasu działu spadku poszczególne składniki majątku są objęte wspólnością spadkową, a ostateczny przydział składników następuje dopiero w umowie o dział spadku albo w orzeczeniu sądu.

Art. 1036 Kodeksu cywilnego przewiduje, że spadkobierca może rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku za zgodą pozostałych spadkobierców. Brak zgody nie powoduje automatycznie nieważności czynności, ale takie rozporządzenie może być bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia pozostałych spadkobierców wynikające z przepisów o dziale spadku.

Czy można darować udział w spadku przed działem spadku?

Tak. Spadkobierca, który przyjął spadek, może zbyć spadek w całości lub w części, a także zbyć udział spadkowy. Pozwala na to art. 1051 Kodeksu cywilnego. Zbycie może być odpłatne, np. przez sprzedaż, albo nieodpłatne, np. przez darowiznę.

Jeżeli jest trzech spadkobierców po 1/3 udziału i jeden z nich chce przekazać swój udział dwóm pozostałym, można zawrzeć umowę darowizny udziału spadkowego przed działem spadku. Jeżeli darczyńca przekaże po połowie swojego udziału każdemu z dwóch pozostałych spadkobierców, każdy z obdarowanych zwiększy swój udział z 1/3 do 1/2.

W akcie notarialnym należy precyzyjnie wskazać, czy przedmiotem darowizny jest udział spadkowy jako całość, czy udział w określonym składniku majątku. Ma to szczególne znaczenie, gdy w skład spadku wchodzi lokal, dom lub działka, ponieważ nieodpłatne przekazanie udziałów w nieruchomości spadkowej może wymagać dodatkowej analizy zgody pozostałych spadkobierców i skutków dla działu spadku.

Forma aktu notarialnego przy darowiźnie udziału spadkowego

Umowa zbycia spadku albo udziału spadkowego musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Wymóg ten wynika z art. 1052 Kodeksu cywilnego i obejmuje nie tylko sprzedaż, lecz także darowiznę, zamianę oraz inne umowy przenoszące udział spadkowy.

Do notariusza zwykle trzeba przygotować prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, dane stron, informacje o składnikach spadku oraz dokumenty dotyczące nieruchomości, jeżeli w spadku znajduje się lokal, dom, działka, użytkowanie wieczyste albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Notariusz może też wymagać zaświadczeń podatkowych dotyczących nabycia spadku.

Przy darowiźnie udziału spadkowego jako ogółu praw i obowiązków po zmarłym co do zasady nie trzeba uzyskiwać zgody pozostałych spadkobierców. Inaczej należy ocenić czynność, która dotyczy udziału w konkretnym przedmiocie należącym do spadku. Wtedy trzeba uwzględnić art. 1036 Kodeksu cywilnego oraz ryzyko bezskuteczności czynności wobec pozostałych spadkobierców.

Jak ustalić udziały po darowiźnie?

Jeżeli jeden z trzech spadkobierców ma udział 1/3 i daruje go dwóm pozostałym po równo, każdy z obdarowanych otrzymuje dodatkowo po 1/6. Po doliczeniu tej części do własnego udziału 1/3 każdy z dwóch pozostałych spadkobierców ma łącznie po 1/2 udziału w spadku.

W późniejszej umowie o dział spadku można więc wskazać, że po dokonanej darowiźnie dwaj pozostali spadkobiercy uczestniczą w dziale spadku po 1/2. Dla przejrzystości warto opisać kolejność zdarzeń: pierwotne nabycie spadku przez trzy osoby po 1/3, zawarcie umowy darowizny udziału spadkowego oraz aktualny stan udziałów.

Jeżeli dział spadku obejmuje nieruchomość, umowa o dział spadku również powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Jeżeli spadkobiercy nie są zgodni co do podziału, konieczne może być sądowe postępowanie o dział spadku. W takim postępowaniu sąd rozstrzyga, komu przypadną poszczególne składniki, czy potrzebne są spłaty i jak rozliczyć nakłady, pożytki albo długi związane z majątkiem spadkowym.

Darowizna udziału spadkowego a podatek

Darowizna udziału spadkowego jest nieodpłatnym nabyciem prawa majątkowego i może podlegać podatkowi od spadków i darowizn. W najbliższej rodzinie często możliwe jest pełne zwolnienie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Zwolnienie to obejmuje nabycie przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę. Co do zasady wymaga zgłoszenia nabycia na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego. Zgłoszenie nie jest jednak wymagane, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego albo gdy wartość majątku od tej samej osoby nie przekracza ustawowego limitu.

Aktualne kwoty wolne od podatku, przy sumowaniu nabyć od tej samej osoby w okresie 5 lat poprzedzających rok ostatniego nabycia i doliczeniu ostatniego nabycia, wynoszą: 36 120 zł dla I grupy podatkowej, 27 090 zł dla II grupy podatkowej oraz 5 733 zł dla III grupy podatkowej. Jeżeli obdarowany nie mieści się w kręgu osób objętych pełnym zwolnieniem albo nie spełnia warunków zwolnienia, trzeba ustalić grupę podatkową, wartość rynkową udziału oraz ewentualny podatek.

Przy darowiźnie udziału spadkowego w akcie notarialnym notariusz powinien ocenić obowiązki podatkowe stron. Inaczej należy analizować sprzedaż udziału spadkowego, gdzie mogą pojawić się skutki w podatku od czynności cywilnoprawnych, a w określonych przypadkach także w podatku dochodowym.

Co z odpowiedzialnością za długi spadkowe?

Przeniesienie udziału spadkowego nie zawsze oznacza, że zbywca przestaje być istotny dla wierzycieli spadkowych. Zgodnie z art. 1053 Kodeksu cywilnego nabywca spadku wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy. Art. 1055 Kodeksu cywilnego przewiduje natomiast solidarną odpowiedzialność zbywcy i nabywcy za długi spadkowe.

Strony mogą w akcie notarialnym ustalić między sobą, kto ostatecznie poniesie ciężar długów, ale takie postanowienia nie muszą wiązać wierzycieli. Jeżeli w spadku są kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe, opłaty za mieszkanie albo inne zobowiązania, sposób rozliczenia długów powinien być wyraźnie opisany w umowie.

Odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia i darowizna udziału

W praktyce często używa się potocznych określeń: zrzeczenie się spadku na rzecz brata, oddanie spadku mamie albo przepisanie udziału po ojcu. Prawnie są to jednak różne sytuacje.

Odrzucenie spadku następuje po śmierci spadkodawcy i co do zasady wymaga złożenia oświadczenia w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Odrzucenia spadku nie dokonuje się na rzecz konkretnej osoby; skutki wynikają z ustawy albo testamentu. Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. Jeżeli natomiast spadek został już przyjęty, a spadkobierca chce przekazać udział konkretnej osobie, najczęściej właściwa będzie darowizna albo sprzedaż udziału spadkowego w formie aktu notarialnego.

Więcej o praktycznych skutkach podobnych decyzji omawiamy także przy temacie przekazania udziału w spadku, gdzie istotne jest prawidłowe odróżnienie odrzucenia spadku od późniejszego rozporządzenia już nabytym udziałem.

FAQ

Podsumowanie

Darowizna udziału w spadku przed działem spadku jest dopuszczalna, ale wymaga aktu notarialnego i precyzyjnego określenia przedmiotu czynności. Najbezpieczniej jest jasno wskazać, że chodzi o udział spadkowy jako ogół praw i obowiązków, a nie o udział w jednym wybranym składniku spadku, jeżeli nie ma zgody pozostałych spadkobierców.

Jeżeli jeden z trzech spadkobierców przekaże swój udział dwóm pozostałym po równo, w dalszym dziale spadku można przyjąć, że każdy z obdarowanych ma po 1/2 udziału. Przed podpisaniem aktu warto jednak sprawdzić dokumenty spadkowe, skutki podatkowe, odpowiedzialność za długi oraz wpływ czynności na planowany dział spadku i wpisy w księdze wieczystej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - ELI: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1035, 1036 oraz 1051-1055.
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - ELI: Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207, w szczególności art. 4a i art. 9.
3. Informacje Ministerstwa Finansów o podatku od spadków i darowizn - stawki i limity oraz zgłoszenie SD-Z2.