Dziecko nie chce widywać ojca – co może zrobić matka?

Gdy dziecko nie chce kontaktów z ojcem – od czego zacząć?

W opisanej sytuacji pierwszym krokiem powinno być ustalenie, dlaczego sześcioletnie dziecko odmawia widywania ojca i rozmów telefonicznych. Przyczyną może być brak więzi, zbyt rzadkie spotkania, konflikt lojalnościowy, zachowanie ojca, presja ze strony rodziny ojca albo wcześniejsze trudne doświadczenia dziecka. Każda z tych okoliczności wymaga innej reakcji.

Podstawową zasadą jest dobro dziecka. Wynika ona m.in. z art. 95 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Z kolei art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Oznacza to, że sama niechęć dziecka do spotkań nie zawsze wystarczy do zaprzestania kontaktów. Jeżeli jednak odmowa ma realne przyczyny, np. lęk, manipulację, przemoc psychiczną, naruszanie poczucia bezpieczeństwa dziecka albo silny stres, należy działać formalnie i zabezpieczyć dowody.

Czy warto pójść z dzieckiem do psychologa?

Tak. Konsultacja psychologiczna jest w takiej sytuacji rozsądnym i praktycznym krokiem, zwłaszcza gdy dziecko odmawia kontaktu, płacze, reaguje lękiem, zamyka się w sobie albo nie potrafi spokojnie wyjaśnić, dlaczego nie chce spotykać się z ojcem. Psycholog dziecięcy może pomóc ustalić, czy odmowa wynika z naturalnego dystansu, braku więzi, konfliktu między rodzicami czy z zachowań ojca lub innych osób.

Jeżeli matka wykonuje władzę rodzicielską, co do zasady może zapisać dziecko na konsultację psychologiczną. Jeżeli ojciec ma pełnię władzy rodzicielskiej i sprzeciwia się terapii, a sprawa ma istotne znaczenie dla dziecka, może powstać spór o istotną sprawę dziecka. Wtedy rozstrzygnięcia może dokonać sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dokumentacja z konsultacji psychologicznej może być przydatna w postępowaniu sądowym, ale należy pamiętać, że prywatna opinia psychologa nie zastępuje opinii biegłych lub opinii opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów. Może jednak uzasadniać wniosek o zmianę kontaktów, o zabezpieczenie albo o dopuszczenie dowodu z opinii specjalistów.

Czy można zmienić ustalone kontakty z ojcem?

Jeżeli kontakty ojca z dzieckiem zostały określone w wyroku rozwodowym, postanowieniu sądu albo ugodzie zatwierdzonej przez sąd, obowiązują do czasu ich zmiany. Rodzic, u którego dziecko mieszka, nie powinien samowolnie odwoływać kontaktów tylko dlatego, że dziecko protestuje. Może to narazić go na zarzut utrudniania kontaktów.

Podstawą zmiany kontaktów jest art. 113^5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala sądowi opiekuńczemu zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Wniosek składa się do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich – właściwego co do miejsca zamieszkania dziecka.

Jeżeli sytuacja jest pilna, można złożyć także wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania sprawy. Podstawą procesową zabezpieczenia jest art. 730 § 1, art. 730^1 § 1 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W praktyce można żądać np. czasowego zawieszenia nocowania, kontaktów wyłącznie w obecności matki albo spotkań w neutralnym miejscu.

Jakich ograniczeń kontaktów można żądać?

Jeżeli utrzymywanie kontaktów w dotychczasowej formie zagraża dobru dziecka albo wywołuje u niego poważny stres, można powołać się na art. 113^2 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala sądowi ograniczyć kontakty rodzica z dzieckiem, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Art. 113^2 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje przykładowe sposoby ograniczenia kontaktów. Sąd może w szczególności zakazać spotykania się z dzieckiem, zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej osoby wskazanej przez sąd, ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość albo zakazać porozumiewania się na odległość.

Czy można żądać, aby spotkania odbywały się poza domem ojca?

Tak, można o to wnosić. Jeżeli ojciec mieszka z babcią dziecka, a babcia manipuluje dzieckiem, nastawia je przeciwko matce albo wywołuje u dziecka lęk lub konflikt lojalnościowy, warto żądać, aby kontakty ojca odbywały się poza jego miejscem zamieszkania. Można wskazać konkretne miejsca: plac zabaw, centrum kontaktów, poradnię, miejsce publiczne albo inne neutralne miejsce dostosowane do wieku dziecka.

Podstawą takiego żądania jest art. 113^2 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd nie rozstrzyga na podstawie samej niechęci jednego rodzica do drugiej rodziny, lecz na podstawie dobra dziecka i dowodów. Dlatego znaczenie mogą mieć kartki od babci, wiadomości, nagrania – jeżeli zostały uzyskane legalnie – zeznania świadków, dokumentacja psychologiczna oraz opis zachowania dziecka po kontaktach.

W sprawach dotyczących dziecka sąd powinien uwzględniać jego dobro, a jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, może wysłuchać dziecko. Wynika to z art. 216^1 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przy dziecku sześcioletnim sąd zwykle ostrożnie podchodzi do bezpośredniego wysłuchania, dlatego często korzysta z opinii specjalistów.

Opinia psychologiczna i OZSS zamiast dawnego RODK

W starszych sprawach często używano nazwy RODK, czyli rodzinny ośrodek diagnostyczno-konsultacyjny. Obecnie w postępowaniach rodzinnych funkcjonują opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów, czyli OZSS. Ich działalność reguluje ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów działają przy sądach okręgowych. W sprawach rodzinnych sąd może dopuścić dowód z opinii OZSS, aby ocenić więzi dziecka z rodzicami, postawy wychowawcze rodziców, wpływ konfliktu na dziecko oraz bezpieczny sposób realizacji kontaktów.

Badanie w OZSS zwykle obejmuje rozmowy z rodzicami, obserwację dziecka, analizę relacji rodzinnych i dokumentów. Opinia OZSS ma dla sądu duże znaczenie, ale nie jest automatycznie wiążąca. Strona może składać do niej zastrzeżenia, wnioski o uzupełnienie opinii albo pytania do specjalistów, jeżeli opinia jest niepełna, niejasna albo sprzeczna z materiałem dowodowym.

Kontakty babci z dzieckiem

Dziadkowie mogą utrzymywać kontakty z wnukiem. Wynika to z art. 113^6 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym przepisy o kontaktach rodziców z dzieckiem stosuje się odpowiednio m.in. do kontaktów dziadków. Nie oznacza to jednak, że babcia może wykorzystywać spotkania do nastawiania dziecka przeciwko matce albo ingerowania w relację dziecka z rodzicem.

Jeżeli babcia źle wpływa na dziecko, można wnioskować o uregulowanie albo ograniczenie jej kontaktów. Można też żądać takiego uregulowania kontaktów ojca, aby babcia nie uczestniczyła w spotkaniach albo aby spotkania odbywały się poza miejscem zamieszkania ojca. Sąd będzie oceniał, czy udział babci w kontaktach jest zgodny z dobrem dziecka, a nie wyłącznie z oczekiwaniami dorosłych.

Dowodami mogą być kartki kierowane do dziecka, wiadomości, zeznania świadków, notatki z przebiegu kontaktów, opinia psychologa oraz opis reakcji dziecka po pobytach u ojca. Im bardziej konkretne dowody, tym większa szansa na przekonanie sądu, że problem nie polega na konflikcie między dorosłymi, lecz na realnym wpływie na dziecko.

Co grozi za utrudnianie kontaktów?

Jeżeli kontakty zostały ustalone orzeczeniem sądu albo ugodą zawartą przed sądem lub mediatorem i zatwierdzoną przez sąd, ich niewykonywanie może uruchomić postępowanie o zagrożenie zapłatą określonej sumy pieniężnej. Podstawą jest art. 598^15 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli rodzic nadal nie wykonuje kontaktów, sąd może nakazać zapłatę określonej sumy za każde naruszenie na podstawie art. 598^16 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Nie oznacza to, że rodzic musi ignorować silny lęk dziecka albo sytuacje zagrażające jego bezpieczeństwu. Oznacza natomiast, że powinien działać w sposób możliwy do wykazania przed sądem: dokumentować zachowanie dziecka, proponować bezpieczniejszą formę kontaktu, nie nastawiać dziecka przeciwko ojcu i jak najszybciej wystąpić do sądu o zmianę lub zabezpieczenie kontaktów.

FAQ

Źródła

• Art. 95 § 3, art. 97 § 2, art. 113 § 1, art. 113^2, art. 113^5 oraz art. 113^6 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 216^1 § 1, art. 598^15 § 1, art. 598^16 § 1, art. 730 § 1, art. 730^1 § 1 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów.